Vitalina Varela

In 1997 draaide Pedro Costa met Ossos een eerste film die verbonden was aan de Portugese wijk Fontainhas. Deze verarmde plaats waar Portugezen naast Kaapverdische migranten wonen verdween langzaam in de loop der jaren uit het stadsbeeld, maar dook wel opnieuw op in de volgende films van Costa. Personages uit de ene film verschijnen ook in andere titels – iets wat eveneens het geval is voor Vitalina Varela, waarvan de protagoniste al eerder kort te zien was in Horse Money, een film die draaide rond haar echtgenoot Ventura van wie ze nu de hoofdrol overneemt.

Bij de start komt Vitalina aan in Portugal, enkele dagen te laat voor de begrafenis van haar man. ‘Er is niks meer voor jou in Portugal’ fluistert iemand haar toe, maar ze blijft in het land en in het huis van de man die ze 40 jaar lang wou vervoegen en voor wie haar gevoelens nog altijd even diep zijn.

Die summiere plot is de enige narratieve structuur in de film, maar de loutere beschrijving daarvan doet afbreuk aan het rijke veld dat verborgen ligt onder de eenvoudige verhaallijn. Vitalina Varela is immers gevuld met veel meer verhalen – verhalen uit het verleden en het heden, die doortrokken zijn van spijt, verlies en pijn. De rijke emotionele laag opent zich maar heel langzaam en maakt de kijker steeds meer deelgenoot van de gevoelens van het hoofdpersonage. Dat gebeurt niet aan de hand van dialogen of actie, wel doorheen contemplatieve beelden van een bijna onwezenlijke schoonheid. Costa haalt een maximale kracht uit overrompelende stillevens die allerlei visuele echo’s doorheen de film laten dwalen en die de kijker uitnodigen om elk detail in zich op te nemen en te beschouwen. Het lijkt er daarbij op dat de regisseur enkel werkt met lang aangehouden ‘shots’ maar in werkelijkheid zijn veel scènes opgezet aan de hand van heel klassieke montage. De informatie in de beelden is echter niet denotatief en vraagt om immersie en associatief lezen. Met die stijl – die vaak bloedmooie in de tijd bevroren momenten oplevert – leunt Costa zeker aan bij het werk van zijn landgenoot João Pedro Rodrigues (O Ornitólogo, Odete) wiens films eveneens opgezet lijken als hypnotiserende video-installaties (een ander kunstmedium waarin Rodrigues trouwens eveneens actief is).

Ondersteund door de adembenemende digitale cinematografie van DOP Leonardo Simões (die ook Horse Money fotografeerde) zijn de tableaus van Costa geen louter vrijblijvende esthetische objecten: wanneer we de adem afgesneden worden door een schitterende compositie waarin felgekleurde kledij aan een waslijn het beeld beheerst, dan realiseren we ons nog niet dat die later ook een dramatische betekenis zal krijgen in één van de dromerig geprevelde monologen van Vitalina. In die laatste betekenis is dit ook een film die de verhouding tussen beeld en woord uitdaagt: Vitalina Varela is gevuld met mensen die vertellen over dingen die we niet te zien krijgen en met beelden die niet tonen wat er verteld wordt. Tijd lijkt een cyclisch gegeven en haalt het lineaire aspect van elke taal onderuit, waardoor dit een prent wordt waarin levende herinnering, realiteit, heden en verleden, voortdurend door elkaar heen spoken. Dat spookachtige zit ook in de verpletterende aanwezigheid van donkere vlakken en schaduwen en de manier waarop het gegroefde gezicht van de protagoniste opdoemt vanuit die duisternis. De bespiegelingen die daaruit groeien blijven steeds meer hangen en graven steeds dieper, terwijl de intense schoonheid van de beeldtaal de waarheden die eronder verborgen liggen openbaart. Visuele kunst vertaalt concepten in onvergetelijke beelden en dat is precies wat Vitalina Varela twee uur lang weet te doen.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

elf + elf =