The Graduate



Er is geen enkele reden waarom een film over de generatiekloof
tussen ouders en hun kinderen uit 1967 nu nog steeds zou moeten
werken – de wereld is veranderd, de kinderen die toen rebelleerden
zijn nu zelf zeurende ouders. Of zeurende grootouders, dat hangt er
maar van af hoe zwaar ze rebelleerden. Volgens elke gangbare logica
zou ‘The Graduate’ tegenwoordig hopeloos verouderd moeten zijn,
achterhaald door de evoluerende sociale en seksuele etiquettes van
de tijd. En toch – als iemand die tegenwoordig nauwelijks enkele
jaren ouder is dan Dustin Hoffmans personage Benjamin Braddock in
de film, kan ik die kerel niet bezig zien zonder haast dubbel te
plooien van het lachen, simpelweg omdat de emoties van de film zo
herkenbaar zijn. De angsten, het ongemak, de verveling, de
onzekerheid, de hormonen… Mensen veranderen niet, ook niet in 37
jaar. In de vormgeving en de culturele referenties komt de
respectabele leeftijd van ‘The Graduate’ er onmiskenbaar doorheen
schijnen, maar de thema’s en de achterliggende gevoelens zijn nog
steeds even relevant. En nog apart daarvan, blijft deze tweede film
van Mike Nichols (na ‘Who’s Afraid Of
Virginia Woolf’
) een bijzonder knappe technische prestatie die
shot na shot uit elkaar gehaald kan worden en steeds even sterk zal
blijven.

Benjamin Braddock is net afgestudeerd van de universiteit en keert
terug naar huis, naar Californië, waar hij zal moeten uitzoeken wat
hij moet doen met z’n leven. Zijn ouders, goedbedoelende mensen die
evenwel geen flauw idee hebben wat er het hoofd van hun zoon
omgaat, geven gelijk een feestje voor hem en we zien Ben doelloos
door dat feestje struinen, niet in staat om zich te ontspannen. Het
enige dat hij wil, is alleen zijn. Naar z’n kamertje kruipen om
zich bezig te houden met z’n ontelbare angsten voor de
toekomst.

Diezelfde avond geeft hij één van de vrienden van z’n ouders, Mrs.
Robinson (Anne Bancroft) een lift naar huis en de oudere dame, het
enige personage in de film dat op elk moment lijkt te beseffen waar
ze mee bezig is en wat de gevolgen van haar daden zouden kunnen
zijn, probeert Ben te verleiden. De jongen raakt in paniek en
vlucht bijna letterlijk weg uit het huis, maar een tijdje later
besluit hij toch op haar avances in te gaan. Er ontstaat een louter
seksuele relatie tussen de twee, gesymboliseerd door het feit dat
Ben haar nooit iets anders noemt dan ‘Mrs. Robinson’ – zelfs
terwijl ze tussen de lakens liggen.

Dan komt Mrs. Robinsons dochter Elaine echter terug naar huis
tijdens een vakantie van haar eigen school en Bens ouders nemen het
op zich om hun zoon aan haar te koppelen. Om Mrs. Robinson een
plezier te doen probeert Ben aanvankelijk om Elaine af te wimpelen,
maar hij wordt zowaar verliefd op haar.

‘The Graduate’ was destijds een belangrijke film voor de jonge
generatie, omdat de film op het eerste zicht een aanklacht lijkt
tegen de manier waarop de “volwassenen” (lees: iedereen boven de
35), worden ontmaskerd als een stelletje hypocrieten die al hun
waarden en idealen al lang geleden hebben verraden. Dat is
gedeeltelijk waar: tijdens het feestje aan het begin van de film
komt een halfdronken kennis van Bens ouders hem rond de nek hangen
en zegt: ‘Ik ga maar één woord tegen je zeggen: plastic. Denk er
eens over na.’ En dàt dan met een veelbetekenende knipoog. Alle
oudere personages drinken teveel, roken teveel en spuien platitudes
zoals: ‘Jij moet de meisjes zeker van je lijf slagen, bink?’ en
‘Hang nu maar eens eerst een zomer de beest uit en beslis dan waar
je gaat werken.’ Knipoog, knipoog. Mrs. Robinson studeerde ooit
kunst maar dient nu enkel nog als aanhangsel van haar echtgenoot.
En dan is er nog de beroemde, vaak geparodiëerde eindscène: Ben
onderbreekt het huwelijk van Elaine door met z’n vuisten op het
glas van de kerk te slaan. De twee gaan er samen vandoor – Ben
neemt een gigantisch crucifix van de muur en gebruikt het om de
woedende familieleden en vrienden af te weren. Daarna blokkeert hij
er de deur van de kerk mee. De symboliek van die scène – de
hypocriete volwassenen worden op een afstand gehouden met één van
hun eigen afgoden – zal wel voor iedereen duidelijk zijn.

Maar ‘The Graduate’ is meer dan dat, de film is niet zo eenzijdig.
Die Ben Braddock en Elaine, als vertegenwoordigers van de jongere
generatie, zijn immers ook niet zo’n interessante figuren. Wat
hebben ze echt te melden? Wat zeggen ze tegen ons in de film dat zo
memorabel is? Het enige waar ze mee bezig zijn, is zichzelf, hun
eigen geluk. Het laatste shot van ‘The Graduate’ toont Ben en
Elaine in de bus waar ze net opgestapt zijn na te ontsnappen aan
het huwelijk. Nichols houdt dat shot ongewoon lang aan –
aanvankelijk lachen de twee geliefden nog, maar na enkele seconden
(ongeveer het moment waarop in een meer conventionele film weggecut
zou worden) begint die glimlach te vervagen. Terwijl de muziek
luider begint te spelen, zien we hun blik helemaal veranderen. Ze
zijn nu samen ontsnapt… Wat nu? Wat hebben ze elkaar te zeggen?
‘The Graduate’ is in essentie een enorm cynische film, waarvan de
eindscène lijkt te suggereren dat het niet zo lang zal duren
voordat Ben inderdaad iets met plastic doet.

Hoe het ook zij, de emoties in de eerste helft van ‘The Graduate’
zullen ongetwijfeld herkenbaar zijn voor iedereen die niet is
opgegroeid in een Larry Clark-universum, waar al die emoties ofwel
onbestaande zijn, ofwel irrelevant zijn geworden tegen je twaalfde
verjaardag. Het angstige afvragen “wat moet ik doen met m’n
toekomst”, het idee dat je je eigen ouders bezigziet en spontaan
denkt “ik nooit” en natuurlijk de zenuwachtigheid over je
seksualiteit – die dingen bestonden in ’67 en die bestaan nu nog.
Dat Ben voorbestemd lijkt om uiteindelijk tóch vast te komen zitten
in een leven van hersenverlammende banaliteit, verhindert niet dat
we ons met hem kunnen identificeren.

Als regisseur toont Nichols ons hier een uitzonderlijk technisch
vernuft. We krijgen prachtige shots zoals het kenmerkende beeld van
Ben die wordt gezien onder het been van Mrs. Robinson – zo zie je
maar hoe klein hij zich voelt tegenover haar ervaren, ongegeneerde
seksualiteit. Een shot van Ben die een eindeloze gang doorloopt,
schijnbaar zonder ooit ergens te raken. Een fantastisch shot van
Mrs. Robinson die in een hoekje kruipt en zich op de grond laat
zakken op het moment dat Ben alles aan Elaine vertelt over zijn
relatie met haar moeder. Door een groothoeklens te gebruiken lijkt
Mrs. Robinson op dat moment onnoemelijk klein en kwetsbaar. Dat
zijn allemaal geweldige visuele momentjes, maar wat ze zo goed
maakt, is het feit dat ze volledig ten dienste staan van het
verhaal. Net zoals knappe montagetechniekjes, zoals de sumbliminaal
gemonteerde scène waarin Mrs. Robinson plots naakt voor Ben
verschijnt – we zien haar, maar we zien haar niet omdat de beelden
zo snel voorbij flitsen. Of een moment waarop Ben in een zwembad
duikt en door een goed getimede cut terecht komt op het lichaam van
Mrs. Robinson nadat ze klaar zijn met vrijen. Er zijn niet zoveel
films waarvan ik ettelijke shots uit het hoofd kan beschrijven (en
onder normale omstandigheden kan u het ook niet aanraden om dat te
doen: normale mensen worden dat al gauw beu, heb ik gemerkt), maar
dit is er één.

‘The Graduate’ is een cynische komedie over puberale angsten (een
late puber, misschien, maar niettemin puberaal). Een komedie over
de generatiekloof die voldoende inzicht in de menselijke natuur
bevat om te weten dat het slechts een kwestie van tijd is voor de
nominale helden zélf aan de andere kant van die kloof terecht
zullen komen. Where have you gone Mrs. Robinson? De Mrs.
Robinson van morgen zit naast Ben in die bus aan het einde van de
film.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

5 + zeventien =