Divided We Fall


De oorspronkelijke titel van deze Tsjechische film is ‘Musime Si
Pomahat’, maar laten we voor het gemak maar de Engelse titel
gebruiken. Samen met ‘Le Fabuleux Destin
d’Amélie Poulain’
en ‘No Man’s
Land’
was deze tragikomedie verleden jaar één van de
genomineerden voor de oscar voor beste buitenlandse film. Op het
eerste zicht zou je deze laatste twee films misschien zelfs kunnen
vergelijken: beide bieden immers een afwisseld dramatische en
komische blik op oorlog. Maar vergis u niet; dit zijn twee totaal
verschillende verhalen, die een verschillende mentaliteit handhaven
om tot verschillende conclusies te komen.

‘Divided We Fall’ speelt in het Tsjechoslovakije van de Tweede
Wereldoorlog. David Wiener is de zoon van een rijke joodse familie,
Josef Cizek en Horst Prohaska zijn twee werknemers en vrienden van
zijn vader. Tijdens de opening van de film wordt in een korte
montage van gelijkaardige scènes heel beknopt de relatie tussen de
familie Wiener en de twee employés opgezet; Horst is de sukkel van
het gezelschap, die het slachtoffer is van onschuldig bedoelde,
maar hard aankomende grapjes. Tijdens de rest van de film krijgen
we een steeds duidelijker indruk dat hij al zijn hele leven dat
soort grapjes heeft moeten verdragen, tot ze alles behalve leuk
voor hem zijn.

Tijdens de oorlog wordt Davids familie gedeporteerd naar
Theresiënstadt, het bekende “jodenparadijs” van Hitler, een ietwat
opgesmukt concentratiekamp. Twee jaar later zien Josef en zijn
vrouw Marie David plots voor de deur staan – hij vraagt om hulp,
vooraleer hij ontdekt wordt.

Horst is ondertussen voor de Duitsers gaan werken – wellicht
omdat hij zich op die manier in een positie van macht geplaatst
ziet die hij eerder nooit bezat. Josef houdt zich enigszins
afzijdig, maar wanneer David zich bij hen in een kast komt
verstoppen, gaat hij samen met Horst voor deurwaarder in dienst van
de Nazi’s spelen, om elk spoor van verdenking te voorkomen.

Dat is de beginsituatie van de film, vanwaaruit we een
tragikomedie te zien krijgen die letterlijk van de éne onverwachte
situatie in de andere rolt. Onvoorspelbaarheid is immers een grote
troef van ‘Divided We Fall’: humor wordt geput vanuit situaties die
je niet echt zou aanzien als intrinsiek grappig, en ook intense,
dramatische momenten worden zo goed getimed dat je als kijker
enigszins uit je evenwicht wordt gehaald. Waardoor die momenten ook
weer spannender of dramatischer worden. Regisseur Jan Hrebejk
bespeelt een zeer uitgebreid scala van emoties, van slapstickachtig
grappig tot uitzonderlijk spannend en tragisch. En nergens
gedurende zijn hele twee uur durende film mikt hij verkeerd. Hij
weet altijd de correcte emotie uit zijn publiek te puren, zonder
dat het geforceerd lijkt. Dat is een prestatie.

Bepaalde komische scènes deden me zelfs denken aan het werk van
Emir Kusturica, en dan vooral zijn meesterlijke satire
‘Underground’. Die film was gewoon van begin tot eind bijna grotesk
in zijn grootschalige, uitbundige gevoel voor humor, maar ook
‘Divided We Fall’ heeft dat soort van momenten, zij het dan met
mondjesmaat. De aanwezigheid van ‘Underground’-actrice Anna Siskova
als Marie zal daar vast niet vreemd aan zijn. Acteerprestaties zijn
heerlijk over the top, met als uitschieters Bolek Polivka als
Josef, die de hele film lang overspannen heen en weer staat te
lopen, als een personage uit een boulevardklucht, en Jaroslav
Dusek, die met z’n snorretje verdacht veel op Hitler lijkt. Dusek
slaagt erin om een personage met minstens drie verschillende
persoonlijkheden totaal geloofwaardig neer te zetten. Josef is
gewoon Josef, maar Horst is afwisselend een ridicuul
spotpersoontje, een gefrustreerde loser die gevaarlijk zou kunnen
zijn in z’n frustraties én een onverwacht behulpzaam mens, die
oprecht van zijn vrienden houdt.

Hrebejk (ik zou ook niet weten hoe ik die naam moet uitspreken),
laat zijn film pas op gang komen zodra David bij Josef en Marie
aanbelt. Daarvoor weten we eigenlijk niet wie de personages zijn of
wat hun relaties zijn met elkaar. De familie van David leren we
nooit echt kennen, en net zo min krijgen we achteraf een monoloog
van David om te vertellen wat er met hen gebeurde in
Theresiënstadt. Zeggen dat de film echt over de holocaust gaat, zou
dus overdreven zijn.

Waar meer aandacht aan wordt gegeven, is het feit dat Josef,
tegen zijn geweten in, voor de Duitsers gaat werken. Hij maakt
zichzelf wijs dat hij het enkel doet om David en zijn vrouw te
beschermen, maar ondertussen geniet hij toch maar mooi van de
voordelen die zijn werk voor de Nazi’s met zich meebrengt. Wanneer
David het in z’n hoofd haalt te vertrekken, houdt Josef hem
wanhopig tegen met de woorden: ‘Jij bent mijn verzekering voor
wanneer we bevrijd worden.’ Op welk punt gaat Davids belang over in
het eigenbelang van Josef en Marie?

Andere morele vragen duiken op: de man die vanuit blind
idealisme drie zonen in dienst van de Führer liet vechten en
sterven, is tenslotte ook een mens die drie kinderen heeft verloren
en als een gebroken man voor Josef en Marie staat. Nazi of niet,
hoe verantwoord is het dan hem hulp te weigeren? En hoe zit het met
Horst? Welke verplichtingen heeft het centrale koppel tegenover
hem, nadat hij hen zowel herhaaldelijk de duivel aandoet, én hen
helpt op een kritiek moment?

Dat soort van ideeën en vragen is geen slechte buit voor een
grotendeels komische film, en de subtiele manier waarop de thema’s
worden aangebracht, is bewonderenswaardig. Maar toch duiken er
problemen op met de structuur van het verhaal: het begin van de
film, tot op het moment dat David komt onderduiken bij Josef en
Marie, is zeer fragmentarisch, en zeker bij een eerste visie is de
kans groot dat een publiek weinig of niets van die eerste scènes
zal meedragen naar de rest van de film. Maar de informatie over de
personages die er gegeven wordt, is wel belangrijk. Je beseft het
pas achteraf, maar het heeft absoluut nut om diezelfde auto in ’39,
’40 én ’41 naar datzelfde veld te zien rijden. Hrebejk had een
andere manier moeten vinden om die informatie over te brengen, één
die voldoende samenhangend is om wél in het geheugen te blijven
hangen.

Ook de visuele trucjes die de regisseur gebruikt, zijn nogal
enerverend: telkens wanneer er een spannend of intens emotioneel
moment opduikt, zet Hrebejk de sluiter van zijn camera helemaal
open, zodat de beelden schijnbaar een beetje vertraagd lopen, alsof
het vorige beeld smeren achterlaat op het huidige. Even werkt dat
wel, maar die techiek wordt zo consequent aangehouden dat het
irritant wordt: de laatste twintig minuten van de film zijn bijna
integraal zo gefilmd.

Neemt niet weg dat ‘Divided We Fall’ een zeer mooie film is over
liefde en vriendschap, die uiteindelijk een optimistische slotsom
trekt (in tegenstelling tot de cynische van ‘No Man’s Land’); tussen de ruïnes van het
half vernietigde Tsjechoslovakije, zien we een kinderwagen als
symbool van nieuw leven en een betere toekomst. Héb je al een goeie
film gezien, sturen ze je verdomme nog met zo’n lekker warm gevoel
de straat op, ook.

http://www.spe.sony.com/classics/dividedwefall/

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

een × 4 =