The Mill and The Cross (2011)

Het Belgische Bruegeljaar –  in 2019 was het precies vierhonderdvijftig jaar geleden dat Pieter Bruegel de Oude stierf – is afgelopen en het moet gezegd dat de resultaten nogal wisselvallig waren. Enerzijds pakten musea zoals Bokrijk uit met ‘De Wereld van Bruegel’, anderzijds bleef een groots opgezette Bruegel retrospectieve uit. De belangrijkste werken van de Vlaamse maestro bleven hangen waar ze altijd al hingen, in het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Zo ook De Calvarietocht van Christus uit 1564. De Poolse regisseur en multimediakunstenaar Lech Majewski verfilmde het schilderij in 2011 onder de titel The Mill and the Cross. Een verfilming van een schilderij? Jawel, en het eindresultaat is een esthetisch pareltje dat uitnodigt tot navolging.

Pieter Bruegel de Oude (1525- 1569) is ongetwijfeld de bekendste Vlaamse kunstschilder van de zestiende eeuw. Dat zijn werk vandaag nog altijd veel filmmakers inspireert, verwondert dan ook niet.

Een van de mogelijke verklaringen zou kunnen zijn dat het oeuvre van de meester voor meerdere interpretaties vatbaar is. Bruegel verborg immers maar al te graag de ware betekenis van zijn kunst achter ontelbare figuren, bizarre wezens en andere visuele spielereien. Bij elk schilderij kan je je afvragen of we hier te maken hebben met ‘Pier den drol’, een bijnaam gegeven door Karel Van Mander in de zeventiende eeuw, een man die spot en lacht met de conventies van zijn tijd of met ‘Pieter de zedenprediker’, een man die met behulp van zijn doeken waarschuwt voor moreel verval. Voor regisseur Lech Majewski is hij in ieder geval de kunstenaar die hem het meest inspireert en waar hij ook telkens naar teruggrijpt in zijn andere films.

The Mill and The Cross is de verfilming van het gelijknamige, Engelstalige boek van Michael Francis Gibson uit 2001. Het boek was op zijn beurt gebaseerd op een uiterst gedetailleerde  Franstalige analyse uit 1996 die Gibson schreef over De Calvarietocht van Christus van Bruegel met als titel Le Portement du Croix de Pierre Bruegel l’Aîné. Toen Gibson voor het eerst de film Angelus, een fellinieske fabel over de Poolse geschiedenis van de twintigste eeuw, van Lech Majewski in Parijs zag, wist hij dat hij de ideale man voor een potentiële verfilming van zijn boek had gevonden. De piste om er een documentaire van te maken, werd al snel verlaten. De specifieke nuances die een speelfilm kan aanbrengen, spraken Majewski meer aan. Niettemin dekt ook ‘speelfilm’ niet echt de lading van wat hier gepresteerd wordt. The Mill and The Cross is eerder een hybride van een kunsthistorische reenactment, een speelfilm en zelfs  een filosofische bespiegeling.

De film opent met een versteend tableau vivant van het schilderij waar Pieter Bruegel de Oude en Nicolaes Jonghelinck, zijn mecenas, door lopen. Occasioneel stopt Bruegel om de plooi van een kleed goed te leggen of de pose van een model bij te stellen. Wie denkt dat er hierna een reeks van tableaux vivants zullen volgen in de stijl van de films van Peter Greenaway, is eraan voor de moeite. Majewski verlaat na deze openingssequentie dit artificiële gegeven om daarna dieper in het schilderij te duiken en het echt tot leven te wekken. Vanaf dat moment registreren we het dagelijkse leven van de zestiende- eeuwse personages op het doek voorafgaand aan de tragedie die zich zal voltrekken. Slechts af en toe keert de regisseur terug naar de artificiële setting om Bruegel uitleg te laten geven over zijn schilderij. De Poolse regisseur gaat  voor een totaalervaring en stipt de didactische kant van de rolprent maar af en toe aan. Dialogen en karakterontwikkeling van de personages zijn al helemaal uit den boze en worden slechts met mondjesmaat meegegeven. De beleving van het schilderij is het belangrijkst, niet een of ander verhaaltje over hoe een kunstenaar tot zijn kunst is gekomen. Veel kunstfilms worden jammer genoeg verbrod door dergelijke sentimentele ingrepen.

‘Hoe groot de tragedie ook is, de dagelijkse routine overstelpt alles. De Calvarietocht van Christus van Bruegel is een ware demonstratie van de meedogenloosheid van het leven’, zei Majewski in een interview naar aanleiding van de film. Het centrale punt in het schilderij is wel degelijk de kruisdraging van Christus, maar die wordt teniet gedaan door de tientallen krioelende figuren die met andere dingen bezig zijn. Zo krijgen Simon en Esther, die door soldaten worden tegen gehouden, meer aandacht van de andere personages dan het dramatische moment waar Jezus bezwijkt onder het kruis. De Messias wordt bovendien niet begeleid door de Romeinen, maar door de Spanjaarden die in hun rode tunieken en gezeten op vinnige paarden de menigte op een afstand proberen te houden. Christus wordt voor een tweede keer ter dood veroordeeld. Een scherpere visuele commentaar op de onmenselijke behandeling van de protestanten in het Vlaanderen van de zestiende eeuw kan je je nauwelijks indenken.

Op het schilderij en in de film torent de molen boven de menigte uit. De molenaar is God,  de Onbewogen Beweger die het schouwspel passief gadeslaat. Hij maalt het levensbrood, maar ook het lot van zijn zoon en van de vele onbekende toeschouwers in zijn molen. Brood speelt een belangrijke rol in het verhaal, zowel letterlijk als figuurlijk. Een jong koppel heeft nog maar net een brood bij een straatventer gekocht of de jongeman wordt hardnekkig aangepakt door een aanstormende colonne Spanjaarden.Uiteindelijk wordt hij zelfs geradbraakt en de lucht ingehesen als voorbeeld voor toekomstige zondaars.

De een zijn dood is de ander zijn brood, het zou niet misstaan op Bruegels schilderij Nederlandse Spreekwoorden uit 1559. Als de vrouw haar  dode minnaar uiteindelijk terug in haar armen kan nemen, krijgen we een ‘boerenpièta’ te zien. Later krijgen we ook letterlijk een pièta te zien als Maria haar dode zoon in de armen sluit. Christus en het lot van zijn protestantse ‘onderdanen’ zijn nu definitief met elkaar verbonden.

The Mill and The Cross is een mooi voorbeeld van hoe je met ambachtelijke technieken én state of the art CGI- effecten iets kunstzinnig kan maken dat kijkers aangrijpt en doet nadenken. Majewski liet geen enkele mogelijkheid onbenut om alles wat de ‘trukendoos’ van de cinema heeft opgeleverd de afgelopen honderd jaar, te gebruiken in zijn film. Achtergrondschilderijen, bluescreen en digitale effecten zijn geen hoogstandjes op zich, maar staan volledig ten dienste van het verhaal dat Majewski wil vertellen. The Mill and The Cross is een bloedmooie meditatie over de kracht van beelden en hun vitale functie in de geschiedenis, de godsdienst en de kunst.

 

 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

18 − dertien =