Tijdens een scène vroeg in ‘The Machinist’ ziet het hoofdpersonage,
Trevor Reznik (Christian Bale) een notapapiertje aan z’n eigen
koelkast hangen. Er staat simpelweg op: who are you? De rest
van de film is in feite een zoektocht naar het antwoord op die
vraag en hoewel de symboliek van die scène er wellicht wat al te
dik bovenop ligt, wordt het op z’n minst een fascinerende
speurtocht. Brad Anderson (die ooit nog ‘Next Stop Wonderland’
maakte), creëert hier een duistere, sombere, vaak verwarrende
thriller die zonder meer is voorbehouden voor de happy few die
bereid zijn om er een inspanning voor te leveren. Maar wie dat kan
en wil, krijgt er dan ook veel voor terug.
Trevor is een arbeider in een fabriek waarvan het mij nooit
helemaal duidelijk werd wat ze er precies maken. Dag in dag uit zit
hij aan dezelfde machine dezelfde handelingen uit te voeren, om
vervolgens eenzaam terug naar huis te keren. Hij heeft niet veel
mensen in z’n leven, behalve dan een hoertje waar hij al zo lang
over de vloer komt dat ze echt van ‘m is gaan houden en de
serveerster van de bar van een luchthaven. Hij is ziekelijk mager –
letterlijk vel over been – en heeft naar eigen zeggen in een jaar
al niet meer geslapen. Bale loopt als een wandelend skelet doorheen
de film, zijn ogen diep in hun kassen, steeds een verbeten trek om
zijn mond. Hij is zo mager dat zelfs een glimlach er onvermijdelijk
uitziet als een grijns. Niet dat hij veel heeft om over te
glimlachen.
Na een ongeval met één van de machines begint Trevor langzaam maar
zeker aan z’n eigen verstand te twijfelen. Hij ziet mensen die er
niet kunnen zijn, de werkelijkheid gaat steeds surrealistischer
vormen aannemen. Alle klokken die hij ziet, lijken ergens vast te
hangen op 1 u 30 ’s morgens. Wordt hij werkelijk achtervolgd door
zijn collega’s en de ex-man van Stevie (Jennifer Jason Leigh), de
prostituée waarmee hij een relatie heeft? Of wordt hij simpelweg
gek?
‘The Machinist’ zal in de eerste plaats herinnerd worden als de
film waarvoor Christian Bale 27 kilo afviel, ongeveer een derde van
zijn totale lichaamsgewicht. De struise kerel uit ‘American Psycho’
is hier nog maar een schim van zichzelf, griezelig mager, alsof je
hem letterlijk op je knie zou kunnen leggen en in tweeën breken.
Hij heeft wallen onder z’n ogen, zijn huid lijkt vaak asgrijs. De
fysieke transformatie die Bale hier heeft ondergaan is op zichzelf
al bewonderenswaardig – je kunt je maar al te makkelijk inbeelden
dat de acteur na de opnameperiode letterlijk van uitputting in
elkaar moet zijn gestuikt. Maar wat belangrijker is: hij acteert
ook erg sterk. Bale moet op z’n eentje de hele film dragen, en
gedurende een groot deel van z’n tijd op het scherm heeft hij niet
eens tekst om onze aandacht mee vast te houden. Maar toch lukt het
‘m: zijn lichaamstaal en de blik in zijn ogen, die alles kan
betekenen van eenvoudige vastberadenheid en intelligentie tot pure
waanzin, zijn voldoende om ons mee te slepen in de leefwereld van
dat personage.
Hoewel een groot deel van de eer daarvoor ook naar Anderson moet
gaan: gebaseerd op een scenario van Scott Kosar, puzzelt hij hier
een zeer knap in elkaar gestoken verhaal samen. De film is
doordrongen van een bizarre sfeer, alsof alles zich afspeelt in een
niemandsland tussen droom en realiteit – is wat Trevor ziet echt of
een hallucinatie? En wat is het verschil tussen de twee? Die gekke
wendingen, zoals een personage dat twee geamputeerde vingers liet
vervangen door tenen (!) of een ritje in een spookhuis dat
krankzinnige vormen gaat aannemen, geven ‘The Machinist’ vaak het
air van een David Lynchfilm. Met als notenwaardig verschil
natuurlijk dat deze prent niet helemaal ontspoort in het abstracte,
en dat we op het einde wel degelijk een verklaring krijgen voor
alles dat we zien. Doorheen de film worden overigens subtiele hints
verwerkt over de realiteit van de situatie, zoals het gebruik dat
Trevor maakt van zelfklevende memo-papiertjes en de boeken die hij
leest: Dostojevski en Kafka, twee schrijvers die het regelmatig
hadden over individuen die zichzelf ten gronde richten – waar was
Joseph K. in ‘Het Proces’ uiteindelijk schuldig aan? Aan het feit
dat hij zich had laten wijsmaken dàt hij ergens schuldig aan was.
Dat soort van subtiele referenties en tips duiken overal op, en
zullen van ‘The Machinist’ ongetwijfeld een fascinerende film maken
om een tweede keer te bekijken, met de volle wetenschap hoe het in
elkaar zit.
Anderson geeft zijn film een ijskoude visuele stijl mee – gefilmd
in koele blauwe en grijze kleuren, speelt ‘The Machinist’ zich af
in een troosteloze wereld waar niemand je vriend is. De personages
lopen enigszins hulpeloos rond in hun vunzige flats, in hun smerige
werkplaatsen en in onpersoonlijke, steriele plaatsen zoals
luchthavens. Alles ziet er afgebleekt uit, alsof alle levenslust
bewust uit de film werd weggelekt. Dat soort van film kan
uiteindelijk hopeloos vast komen te zitten in z’n eigen
neerslachtigheid – je kunt je prent maar tot in bepaalde mate
deprimerend en ontoegankelijk maken voordat je je publiek
definitief verliest – maar hier wordt dat vermeden door ook een
gevoel van suspense op te bouwen. Verhaaltrucs zoals een koelkast
waar plotseling bloed uit begint te sijpelen of een
autoachtervolging doen perfect dienst om het tempo van de film hoog
te houden. Bovendien profiteert Anderson hier van een uitstekende
muziekscore van Roque Baños, die zó weggelopen lijkt uit een oude
film van Hitchcock.
De plot geeft je negentig minuten lang meer dan voldoende om in
elkaar te zitten puzzelen, om vervolgens soepel in elkaar te
klikken. De sfeer is deprimerend maar suspensevol. De acteurs zijn
ronduit geweldig en de cameravoering getuigt van veel gevoel voor
timing en goede smaak. Weet u wat een sleeper is? Dat is
zo’n filmpje, vaak gedraaid op een klein budget en in relatieve
anonimiteit, waar je absoluut niks van verwacht, maar die je toch
van de sokken blaast. ‘The Machinist’ is een sleeper.
http://machinistmovie.com/
