Sommige fotografen registreren wat ze zien. Andere leren ons anders te kijken. Graciela Iturbide behoort onmiskenbaar tot die tweede categorie. In Eyes to Fly With, de eerste grote overzichtstentoonstelling van haar werk in België, bundelt het Fomu (FotoMuseum) in Antwerpen meer dan 160 werken uit een fotografisch oeuvre dat vijf decennia omvat. Het is het werk van een kunstenares die de werkelijkheid niet zozeer wil verklaren, als wel haar geheimen wil laten spreken.
Met een scherp oog voor menselijke waardigheid, culturele tradities, vrouwelijke identiteit en de onvermijdelijke aanwezigheid van de dood, maakt ze beelden die tegelijk documentair en poëtisch, aards en mysterieus zijn. Haar fotografie opent vensters op gemeenschappen en levenswerelden die we doorgaans nauwelijks kennen, maar houdt ons ook een spiegel voor. Wie kijkt hier eigenlijk naar wie? En wat zien we wanneer we voorbij onze eigen vooroordelen proberen te kijken?
De in 1942 in Mexico-Stad geboren Iturbide wilde aanvankelijk films maken en studeerde aan het Centro Universitario de Estudios Cinematográficos van de UNAM. Haar kennismaking met de beroemde Mexicaanse fotograaf Manuel Álvarez Bravo, bij wie ze begin jaren zeventig als assistente werkte, bleek bepalend voor haar artistieke ontwikkeling. Van hem leerde ze niet alleen aandachtig observeren, maar ook de suggestieve kracht van een beeld begrijpen. Toch ontwikkelde Iturbide een uitgesproken eigen handschrift. Haar zwart-witfotografie is tegelijk direct en raadselachtig, met een feilloos gevoel voor compositie, licht, textuur en het beslissende ogenblik. Een blik, een gebaar of een toevallig samenvallen van mens en dier kan bij haar uitgroeien tot een beeld dat zich niet in één betekenis laat vastleggen.
Dat haar werk verwantschap vertoont met het magisch realisme, is dan ook geen toeval. Het wonderbaarlijke verschijnt bij Iturbide niet als een bovennatuurlijke uitzondering, maar als een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijkse leven. Vogels, maskers, rituelen, straattaferelen en menselijke lichamen lijken soms deel uit te maken van één gedeelde droomwereld. Toch blijft haar fotografie stevig verankerd in concrete plaatsen, sociale verhoudingen en historische omstandigheden. Precies die spanning tussen registratie en verbeelding maakt haar beelden zo krachtig.
Bij het betreden van de tentoonstelling word je meteen geconfronteerd met een indrukwekkende, uitvergrote versie van “Novia Muerte (Doodsbruid)” uit 1990, een foto die in Chalma, Mexico, werd gemaakt en waarop ik later nog uitgebreider terugkom. Vervolgens stap je een totaal andere wereld binnen, die verrast, intrigeert en vooral boeit.
Meteen daarna word je geconfronteerd met een eerste, wel heel ongewoon zelfportret van Iturbide, met als titel “¿Ojos para volar? (Ogen om mee te vliegen)”, tevens de titel van de tentoonstelling. Op de foto bedekt de fotografe haar ogen met twee vogels, één levend en één dood. Het beeld dateert uit 1989, een moeilijke periode in haar leven. Ze was net gescheiden van haar man en verhuisd naar een klein huis in Coyoacán dat nog niet af was. Geldgebrek maakte haar bijzonder kwetsbaar. Met dit impulsieve zelfportret vroeg ze zich af of ze überhaupt nog wel wilde fotograferen en of ze nog voldoende kracht en enthousiasme kon opbrengen om nieuwe beelden te maken. Of, met een metaforische verwijzing naar de titel, of ze nog wel met haar ogen kon vliegen.
Die zelfreflectie is essentieel voor het begrijpen van haar oeuvre. Iturbide presenteert zich niet als een onzichtbare waarnemer die buiten de gefotografeerde wereld blijft staan. Haar werk suggereert integendeel dat iedere blik gekleurd wordt door ervaring, verbeelding en persoonlijke gevoeligheid. De fotograaf kiest wat zichtbaar wordt, bepaalt de uitsnede en geeft betekenis aan wat binnen het kader verschijnt. Tegelijk moet ze aanvaarden dat een beeld altijd meer kan bevatten dan ze zelf vooraf heeft voorzien. De ogen zijn dus niet alleen instrumenten waarmee de wereld wordt waargenomen; ze verbeelden ook de mogelijkheid om de grenzen van het vertrouwde te overschrijden. Fotografie is voor haar een manier om de werkelijkheid te onderzoeken, maar evengoed om zichzelf en haar eigen plaats daarin in vraag te stellen.
Vervolgens neemt de fotografe de bezoeker mee op een fascinerende ontdekkingstocht door haar oeuvre, dat door de curatoren Sophia Grieff en Melissa Harris vakkundig rond verschillende thema’s is opgebouwd. Zo wordt in “La Mixteca”, de regio in het zuiden van Mexico waar Iturbide fotografeerde, meteen duidelijk hoe zorgvuldig ze haar onderwerpen benadert. Het landschap en de mensen die er leven, verschijnen niet als exotische curiositeiten, maar als dragers van een eigen geschiedenis, cultuur en dagelijkse werkelijkheid. De fotografe zoekt geen spectaculaire anekdotes om een buitenstaander te imponeren. Ze heeft oog voor de waardigheid van gewone mensen, voor de relatie tussen lichaam en omgeving en voor de sporen die tradities nalaten in het alledaagse bestaan.
Haar beelden, een knappe reeks waarin de meeste foto’s zonder titel blijven, hebben een bijzonder humane uitstraling en nodigen uit tot aandacht voor wat zich achter de zichtbare feiten afspeelt. Een houding kan evenveel vertellen als een gezicht en een leegte in het beeld kan even betekenisvol zijn als de menselijke aanwezigheid. Iturbide dwingt de kijker niet in één interpretatie, maar laat ruimte voor twijfel en verbeelding. Haar fotografie is daardoor niet vrijblijvend poëtisch: achter de formele schoonheid schuilt een consequente weigering om mensen tot een illustratie van hun afkomst of sociale omstandigheden te reduceren.
Onder de noemer Seri neemt Iturbide je mee naar de Sonorawoestijn, waar ze de Seri, een inheemse gemeenschap aan de noordwestelijke kust van Mexico, fotografeerde. De confrontatie met deze leefwereld leverde enkele van haar bekendste beelden op. De woestijn is bij haar geen lege achtergrond, maar een omgeving die het menselijke bestaan mee bepaalt. De spaarzame vegetatie, de uitgestrekte ruimte en de dieren die er leven, krijgen een betekenis die verder reikt dan hun documentaire functie.
In het indrukwekkende en tegelijk poëtische beeld “El señor de los pájaros (De meester van de vogels)”, gemaakt in 1984-1985 in Nayarit, Mexico, wordt die verbondenheid bijzonder suggestief. De relatie tussen mens en dier is geen decoratief gegeven, maar roept vragen op over macht, kennis, afhankelijkheid en de plaats van de mens in de natuur. De titel suggereert beheersing, terwijl het beeld tegelijk uitnodigt om de verhouding tussen beide wezens minder vanzelfsprekend te bekijken. Wie beheerst hier eigenlijk wie? Iturbide romantiseert de natuur niet, maar laat wel voelen dat de moderne neiging om mens en omgeving strikt van elkaar te scheiden niet overal dezelfde betekenis heeft.
Ook de iconische foto “Mujer Ángel (Engelvrouw)” uit 1979, gemaakt in de Sonorawoestijn, vat haar beeldtaal treffend samen. Een vrouw, gefotografeerd met een radiocassetterecorder, beweegt zich door het desolate landschap. Haar verschijning roept associaties op met een engelachtige figuur, maar het voorwerp dat ze draagt verankert haar tegelijk in een concrete, moderne werkelijkheid. Het resultaat is een beeld waarin traditie en moderniteit, mythe en dagelijks leven elkaar ontmoeten zonder dat de ene betekenis de andere opheft.
Iturbide kijkt daarbij niet van bovenaf naar een gemeenschap die ze als vreemd wil presenteren. Ze zoekt naar momenten waarop een mens, een dier of een landschap een onverwachte betekenis krijgt. De fotografe observeert, maar haar observatie is nooit louter afstandelijk. Ze probeert zich open te stellen voor een wereld die niet noodzakelijk volgens de vertrouwde westerse categorieën is georganiseerd.
In het segment “De Dood” zie je dat dit in het werk van Iturbide geen afgesloten eindpunt is, maar een aanwezigheid die door het leven heen loopt. Dat blijkt onder meer uit haar belangstelling voor religieuze gebruiken, processies en rituelen waarin het individuele bestaan verbonden wordt met een collectief geheugen. In het beeld “Procesión, Chalma, México” (1984) staat niet uitsluitend de religieuze handeling centraal, maar ook de manier waarop lichamen, gebaren en bewegingen samen een gemeenschap vormen. Het ritueel maakt zichtbaar hoe mensen betekenis geven aan verlies, geloof en de onvermijdelijke vergankelijkheid. Bij Iturbide is de grens tussen het sacrale en het alledaagse nooit helemaal scherp. Religieuze symbolen verliezen hun betekenis niet wanneer ze in een concrete sociale omgeving verschijnen, integendeel, ze krijgen er juist een extra betekenislaag bij. Haar fotografische blik is aandachtig genoeg om de ernst van een ritueel te respecteren, maar laat tegelijk ruimte voor de dubbelzinnigheid die erin besloten ligt.
Dat wordt bijzonder tastbaar in “Novia Muerte (Doodsbruid).” De titel verbindt twee uitersten: de bruid als symbool van een nieuw begin en de dood als definitieve grens. De spanning tussen die betekenissen maakt het beeld aangrijpend. Het gaat niet simpelweg om een macaber tafereel, maar om de manier waarop leven, dood en symboliek elkaar in de menselijke verbeelding voortdurend doorkruisen. De foto krijgt daardoor iets van een visuele legende: concreet genoeg om ons te treffen, raadselachtig genoeg om in het geheugen te blijven hangen. Iturbide toont bovendien hoe rituelen niet alleen individuele emoties uitdrukken, maar ook een sociale functie vervullen. Ze verbinden generaties, bevestigen gemeenschappelijke waarden en bieden een vorm om met het onbegrijpelijke om te gaan. Haar beelden leggen die gebruiken niet uit alsof ze een antropologisch handboek illustreert. Ze laat ze spreken via hun visuele kracht, zonder te doen alsof de camera alle betekenissen kan ontsluiten.
In “Juchitán” staan vrouwen in het middelpunt en dit is absoluut een van de thematische hoogtepunten van de tentoonstelling. Iturbide maakte in Juchitán, in de Mexicaanse deelstaat Oaxaca, treffende beelden. Vanaf 1979 keerde ze gedurende meerdere jaren terug naar deze gemeenschap, waar vrouwen een belangrijke economische en maatschappelijke positie innemen. De reeks Juchitán de las Mujeres behoort trouwens tot de meest invloedrijke onderdelen van haar indrukwekkende oeuvre. Ze biedt een alternatief voor de traditionele beeldvorming waarin vrouwen in de eerste plaats als echtgenotes, moeders of passieve figuranten verschijnen. Iturbide fotografeert hen als mensen die ruimte innemen, handeldrijven, beslissingen nemen en hun aanwezigheid niet hoeven te verantwoorden. Haar portretten zijn vaak monumentaal in hun eenvoud. Een blik recht in de camera kan evenveel zelfbewustzijn uitstralen als een zorgvuldig gecomponeerde groepsscène. De vrouwen worden niet opgevoerd als symbolen van een abstract feministisch ideaal, maar verschijnen als individuen binnen een specifieke culturele en sociale werkelijkheid. Dat betekent niet dat Juchitán hier als een utopische samenleving zonder spanningen wordt voorgesteld. De kracht van Iturbide ligt juist in haar vermogen om culturele eigenheid te tonen zonder ze te idealiseren. Ze maakt zichtbaar hoe genderrollen afhankelijk zijn van maatschappelijke structuren en hoe een gemeenschap andere mogelijkheden kan bieden dan de dominante westerse modellen.
Een van de bekendste foto’s uit deze context is “Magnolia con sombrero (Magnolia met hoed)” uit 1986, waarin de geportretteerde met haar verschijning en houding de gebruikelijke verwachtingen rond gender en identiteit op losse schroeven zet. De hoed is meer dan een opvallend accessoire: hij draagt bij aan de manier waarop de geportretteerde zichzelf presenteert en door anderen gezien kan worden. Iturbide kijkt zonder sensatiezucht en zonder neerbuigend medelijden. Ze geeft haar onderwerp de ruimte om aanwezig te zijn, zelfbewust en niet gereduceerd tot een categorie.
Ook “Nuestra Señora de las Iguanas (Onze-Lieve-Vrouw van de Leguanen)” uit 1979, de beroemde foto van een vrouw met leguanen op haar hoofd, verdient bijzondere aandacht. De dieren vormen als het ware een levende kroon en geven de vrouw een bijna mythische uitstraling. De compositie doet denken aan een religieus icoon, maar de figuur blijft tegelijk onmiskenbaar aards. De foto werd een emblematisch beeld van Juchitán en groeide uit tot een cultureel symbool. Toch schuilt haar kracht niet alleen in die iconische status, maar vooral in de waardigheid waarmee de vrouw de camera tegemoet treedt. In deze beelden komen Iturbides belangrijkste kwaliteiten samen: haar gevoel voor vorm, haar respect voor de geportretteerde en haar vermogen om een concrete ontmoeting om te zetten in een beeld dat een veel ruimere betekenis krijgt.
Met haar foto’s van “Cholos”, jongeren uit Mexicaans-Amerikaanse gemeenschappen, verschuift de blik naar de stedelijke omgeving en naar de complexe verhouding tussen afkomst, sociale positie en zelfrepresentatie. In en rond Los Angeles fotografeert Iturbide mensen wier uiterlijk, kleding en lichaamstaal deel uitmaken van een uitgesproken groepsidentiteit. Tattoos, kapsels, houdingen en blikken functioneren als tekens van verbondenheid, maar ook als manieren om zich tegenover de buitenwereld te positioneren. Die visuele codes zijn gemakkelijk verkeerd te lezen. Wat voor de ene toeschouwer bedreigend of uitdagend lijkt, kan voor de geportretteerde een vorm van trots, bescherming of solidariteit betekenen. Iturbide maakt van haar onderwerpen geen stereotiepe straatfiguren en evenmin romantische buitenstaanders. Ze kijkt naar de mensen achter de tekens en naar de spanning tussen individuele identiteit en de verwachtingen van de samenleving.
De tentoonstelling biedt daarnaast ook nog ruimte aan minder bekende aspecten van Iturbides praktijk, waaronder haar pakkende foto’s van de afgesloten badkamer van Frida Kahlo en werk uit India en Bangladesh. De badkamer van Kahlo, die na haar dood jarenlang gesloten bleef, vormt een bijzonder intieme omgeving. De persoonlijke voorwerpen en de sporen van afwezigheid maken de ruimte tot een stille ontmoeting met een kunstenares die zelf van haar lichaam, identiteit en kwetsbaarheid een belangrijk onderdeel van haar oeuvre maakte. Ook hier interesseert Iturbide zich niet alleen voor het zichtbare object, maar voor de betekenis die eraan kleeft.
De verscheidenheid van het getoonde materiaal – van bekende zwart-witbeelden tot vintage prints, kleurenfoto’s en contactafdrukken – maakt duidelijk hoe consequent haar manier van kijken doorheen de jaren is gebleven. Haar werk is herkenbaar zonder zich te herhalen. De beelden ontstaan uit verschillende plaatsen en omstandigheden, maar delen een gevoeligheid voor de poëzie van het alledaagse, voor culturele verscheidenheid en voor de onvoorspelbaarheid van menselijke ontmoetingen.
Daarbij schuilt ook een kritische vraag. Wanneer een fotograaf beelden maakt van gemeenschappen met eigen tradities en gebruiken, dreigt de camera die mensen ongewild vast te zetten in een exotisch beeld dat vooral de buitenstaander aanspreekt. Iturbide ontsnapt niet automatisch aan dat probleem, maar haar beste foto’s verzetten zich er wel tegen. Ze laten zich niet reduceren tot illustraties van een cultuur of tot fraaie, mysterieuze plaatjes. De geportretteerden behouden hun aanwezigheid en hun raadselachtigheid; de kijker krijgt niet het laatste woord. Dat is wellicht de grootste verdienste van Eyes to Fly With. De tentoonstelling toont hoe fotografie tegelijk document, artistieke constructie en instrument van zelfonderzoek kan zijn. Iturbide kijkt met aandacht, maar ook met verwondering; ze zoekt betekenis zonder alle onzekerheid uit te wissen. Haar beelden leren ons dat kijken niet hetzelfde is als begrijpen en dat respect soms begint bij de bereidheid om een vraag onbeantwoord te laten.
In een tijd waarin beelden in een eindeloze stroom voorbijkomen en vrijwel alles onmiddellijk wordt benoemd, verklaard en gedeeld, is die houding opvallend actueel. Iturbide vraagt geen vluchtige blik, maar aandacht. Ze laat ons mensen, dieren, rituelen en landschappen zien zonder ze volledig te willen doorgronden. Haar fotografie geeft ons geen vleugels om aan de werkelijkheid te ontsnappen, maar ogen om haar rijkdom, haar tegenstrijdigheden en haar kwetsbaarheid scherper waar te nemen.
Graciela Iturbide – Eyes to Fly With, loopt nog tot 17 januari 2027.
De tentoonstelling is te zien in het FOMU, Waalsekaai 47, 2000 Antwerpen. Open van dinsdag tot en met zondag van 10 tot 18 uur. Meer info via de website van het FOMU Antwerpen.
