Eerlijk gezegd, toen de naam Agnieszka Holland opdook op de generiek van Franz, was mijn eerste reactie: “Maakt die nog steeds films?” Een blik op haar filmografie bevestigt dat dat wel degelijk het geval is, maar er was een tijd dat Holland met titels als To Kill a Priest, Europa, Europa en The Secret Garden tot de meest gerespecteerde cineasten op het filmfestivalcircuit behoorde. Haar latere werk bleef veelal onder de radar en het is lang geleden dat er nog eens een echte release die naam waardig was van een van haar titels.
Dat is dus Franz, naar Franz Kafka, de gevierde auteur die Holland al in 1981 verfilmde voor de Poolse televisie maar die op meest beroemde manier geadapteerd werd door Orson Welles, en wiens leven ook al de losse inspiratie vormde voor Kafka van Steven Soderbergh. Deze Franz heeft een traditionelere insteek en volgt de schrijver van kindsbeen af. Met die benadering schijnt de film zich dus meteen in te schrijven binnen de traditie van artistieke biopics die weinig meer bieden dan biografische details en drama. Het soort productie dat tot niks meer leidt dan een soap opera en vooral geen inzicht geeft in het oeuvre en de ideeën van de kunstenaar in kwestie. Het spreekt voor Holland dat ze een aantal ingrepen doet die proberen om dat euvel radicaal te verhelpen. Dat begint met het gebruik van groothoeklenzen, dreigende schaduwen, surrealistische intermezzi, verhalende ellipsen en een uiterst expressieve vorm van belichting, om de film de allure mee te geven van een licht verwrongen nachtmerrie, het soort wereld waarin de literatuur van Kafka eveneens grossiert.
Nu is dat uiteraard bijna een evidentie bij het maken van een film over de schrijver van Het Proces en mocht het daarbij blijven, was dit hoogstens een wat vakkundiger gemaakte variant op de geijkte biografie. Veel interessanter is dat de film een idee lijkt te ontlenen aan Jonathan Glazers The Zone of Interest door het historische luik af te zetten tegen een gegidste rondgang doorheen een moderne Kafka-tentoonstelling, inclusief merchandise voor de bezoekers en oppervlakkige bespiegelingen over de nalatenschap. Ook het vervormen van de geschiedenis en het verleden doorheen een moderne spiegel komt aan bod. Op een bepaald moment lijkt er zelfs een soort van vreemde interactie te zijn tussen de tijdsgewrichten wanneer museumbezoekers binnen kijken in een replica van Kafka’s Berlijnse appartement, wat net als in Glazers holocaustdrama een universeler dimensie schenkt aan de behandelde thema’s. De verschillende subjectieve vertellers die de vierde wand doorbreken en zich rechtstreeks tot de kijker richten, is een vervreemdingseffect dat eveneens perfect past bij het onderwerp. Meest boeiend echter is de manier waarop de moderniteit in de vorm van theater, fotografie, architectuur en natuurlijk het filmmedium, de visuele partituur van de film bepaalt. Het is die moderniteit die uiteraard de literaire wereld van Kafka mee vorm gaf – in die zin is het geen toeval dat er een sterke band bestaat tussen Kafka en filosoof Walter Benjamin die het werk van de auteur grondig bestudeerde – en het getuigt van inzicht in die relatie dat Holland hier de vormgeving van haar film laat bepalen door dat concept.
Het is dat proces – pun intended – dat ervoor zorgt dat Franz niet een zoveelste slechte biopic is die dramatische feitjes oplijst en daarin op zoek gaat naar formatieve momenten die de artiest in kwestie geïnspireerd zouden hebben, zonder ook maar een seconde tijd te spenderen aan wat het werk waar alles om zou moeten draaien bijzonder maakt, laat staan te zoeken naar een manier om dat werk te vertalen naar film. Door dat wél te doen, weet Holland ons een fascinerende bespiegeling te brengen over de obsessies en ideeën van Franz Kafka, eerder dan een flauw portret van het drama in zijn leven.
Dat zorgt voor een stimulerende en uitdagende kijkervaring, en trouwens, wie kan er nu niet vallen voor een film waarin Kierkegaard ontleed wordt terwijl twee prostituees de geslachtsdelen van hun cliënten aan het wassen zijn ter voorbereiding van de fysieke daad.
