Atom Egoyan, de Armeens-Canadese filmmaker van onder andere ‘The
Adjuster’ en ‘Exotica’, werd tijdens de vroegere periodes van z’n
carrière vaak – terecht – verweten dat z’n films te cerebraal
waren, te complex, te pretentieus. Films die op het verstand
mikten, maar de emoties volkomen onberoerd lieten omdat ze
simpelweg te moeilijk en ontoegankelijk waren om een gevoelsmatige
band mee te ontwikkelen. Met ‘Exotica’ werd het al iets beter – we
zagen reële mensen in reële situaties, hoewel het heen- en
weergeschuifel in de tijd er nog steeds een harde noot van maakte.
Maar het was met ‘The Sweet Hereafter’, een film zó mooi,
emotioneel en intens tragisch dat de pellicule zelf een verdrukte
zucht van verdriet lijkt te slaken, dat Egoyan z’n critici
definitief het zwijgen oplegde. De man die niet in staat was tot
emotie, de man die enkel z’n films ontwierp als intellectuele
navelstaarderij, had hier een prent in elkaar gestoken die iedereen
met een grammetje gevoel in z’n lijf als een wrak terug de straat
opstuurde. Zonder z’n intellectualistische neigingen vaarwel te
zeggen – ‘The Sweet Hereafter’ is een complexe, veelgelaagde film –
was Egoyan erin geslaagd om toch in de eerste plaats een
gevoelservaring te creëren voor z’n publiek. Een onvergetelijke
gevoelservaring, zelfs.
De plot, ontleend aan de roman van Russell Banks, draait rond een
klein stadje in Zuid-Canada waar vroeg in december 1995 een
schoolbus van de weg glijdt en terecht komt op een bevroren meer.
Het ijs zakt onder de bus weg, en buiten de bestuurster en één
tienermeisje, Nicole (Sarah Polley), zijn er geen overlevenden. De
kleine, voordien schijnbaar hechte gemeenschap, wordt volledig
platgelegd door de tragische gebeurtenis – de ouders proberen
langzaam maar zeker verder te gaan met hun leven, zonder daar echt
in te slagen. De beide overlevenden proberen hun schuldgevoel van
zich af te zetten.
Dan komt Mitchell Stephens, gespeeld door Ian Holm, plots in het
stadje opduiken – een advocaat die de rouwende ouders zover
probeert te krijgen om een proces aan te spannen teneinde een
schadevergoeding uit de zaak te slepen. Een proces tegen wie, een
schadevergoeding van wie? Stephens heeft er zelf geen idee van,
maar het maakt niet uit: ‘Iemand, ergens, moét verantwoordelijk
zijn,’ zegt hij tegen de ouders. ‘En ik ga die personen vinden en
ik ga ze laten boeten. Laat mij richting geven aan uw woede.’
Stephens heeft zo z’n eigen redenen voor zijn meedogenloze
zoektocht naar een schuldige – zijn dochter zit zwaar aan de drugs
en belt hem alleen nog wanneer ze geld nodig heeft. Hij is z’n
eigen kind kwijtgeraakt en net als de ouders van de schoolkinderen
op de bus, heeft hij niemand om verantwoordelijk te stellen.
Die zoektocht naar een schuldige partij vormt het hart van de film
– er gebeurt een tragedie en dat is altijd het eerste dat we willen
weten: wie z’n schuld is het? We voelen ons beter indien we een
naam, een gezicht kunnen plakken op de vreselijke dingen die ons
overkomen. Wat Mitchell Stephens en een aantal van de ouders niet
onder ogen kunnen komen, is het feit dat sommige dingen gewoon
gebeuren, zonder we het iemand kunnen verwijten. Dat idee wordt
onder andere duidelijk gemaakt door het gebruik dat Egoyan maakt
van het sprookje over de rattenvanger van Hamelen – Nicole leest
dat verhaal voor aan de kinderen waarop ze gaat babysitten. Eén van
de kinderen vraagt of de rattenvanger de kinderen van de
dorpsbewoners wilde stelen omdat hij zo gemeen was. ‘Nee,’ zegt
Nicole. ‘Hij was niet gemeen. Alleen erg kwaad.’ Net zo leidt
Stephens de nu kinderloze ouders op een zinloze zoektocht naar
vergelding, die toch nergens toe kan leiden, en hij doet dat niet
omdat hij die mensen wil misleiden of omdat hij een financiële slag
wil slaan, maar enkel uit z’n eigen radeloosheid en woede.
Egoyan speelt nog altijd met tijd en structuur, zoals hij dat
eerder al deed in z’n moeilijkere films, maar ditmaal is de film
makkelijker te volgen omdat we één centrale gebeurtenis hebben waar
alles omheen draait. In feite krijgen we drie tijdlijnen: de
laatste paar dagen voor het ongeluk, waarin we te zien krijgen hoe
de relaties tussen de verschillende personages precies zitten, dan
na het ongeluk Stephens’ pogingen om de ouders te rekruteren voor
z’n rechtszaak en dan nog eens twee jaar later een ontmoeting die
Stephens heeft op het vliegtuig met een vroegere vriendin van z’n
dochter, en waarbij al z’n frustraties met behulp van een goed glas
wijn en een whisky loskomen. Die drie lijnen worden wel door elkaar
gehaald, maar eens de film op gang is gekomen wordt het al snel
duidelijk waar Egoyan naartoe wil en ik geloof echt niet iemand
veel problemen kan hebben met de structuur ervan. Wat die
vermenging van de tijdlijnen wél doet, is dat Egoyan niet meer
gebonden is aan een louter lineaire structuur – als alles zich
chronologisch zou afspelen, zou Mitchell Stephens pas ergens
halverwege de film geïntroduceerd worden. Parallellen die er worden
getrokken tussen het privé-leven van de advocaat en de rouw waarin
het stadje gehuld is, zouden plots niet meer zo duidelijk zijn. De
lyrische, soms haast dromerige toon van de film zou verloren
gaan.
‘The Sweet Hereafter’ beweegt zich immers aan een hypnotiserend
ritme voort – de camera beweegt zich langzaam door de huizen van de
hoofdfiguren heen, dit is een film die bevolkt wordt door
personages die hun woede en verdriet niet uitschreeuwen, maar
fluisteren. Melancholische muziek overheerst de soundtrack en de
fotografie wordt opgetrokken uit sterke contrasten tussen het felle
wit van de sneeuw buiten en de donkere schaduwen die binnen
heersen. Het eindresultaat van al die factoren is dat ‘The Sweet
Hereafter’ een intens sfeervolle film wordt, een film over verlies
– zelfs tijdens de scènes waarin het ongeluk nog niét gebeurd is,
voelen we die melancholie al, alsof de personages op een
onderbewust niveau al weten wat er gaat komen. Dit is een stille
film, die op een subtiele manier onder je huid kruipt en je
achteraf met een koud gevoel van verlatenheid achterlaat.
De acteerprestaties helpen. Ian Holm is diep indrukwekkend als
Mitchell Stephens – let op zijn scènes in het vliegtuig, waarin hij
aan de vriendin van z’n dochter een verhaal vertelt over vroeger:
hij heeft een paar glaasjes op, hoewel hij nog niet echt dronken
is. Zijn tong begint alleen een beetje lui te worden en het verhaal
over hoe z’n dochtertje als baby gebeten werd door een spin, wordt
bijna tegen z’n zin uit z’n ziel gerukt. Holm gaat niet staan
schmieren, hij begint niet te huilen, hij vertelt enkel dat verhaal
terwijl hij ons in de camera recht aankijkt. Aan het einde breekt
z’n stem bijna, maar hij herpakt zich. Op dat moment zien we geen
acteur meer, maar een echte man die het bijzonder moeilijk heeft.
Naast Holm staan nog Sarah Polley, die hier zeer veel volwassenheid
toont in een complexe, moeilijke rol en vooral Bruce Greenwood, als
de vader van twee kinderen, die achter de bus aanrijdt op het
moment van het ongeluk – hij ziet de bus door het ijs zakken, maar
hij is net diegene die als eerste inziet hoe nutteloos de zoektocht
naar een schuldige is. Greenwood, een kameleon-acteur, weet ook
weer zonder enige vorm van overdrijving, die emoties naar voren te
brengen.
‘The Sweet Hereafter’ is een meesterlijke film: intelligent,
complex, maar o zo menselijk en ontroerend. Een mooie film dus, in
de zuiverste zin van het woord.
