De Tsjechisch-Joodse auteur Franz Kafka (1883 – 1924) zou er ongetwijfeld zelf de humor van ingezien hebben dat zijn achternaam zowaar zou leiden tot een adjectief waarmee ‘een onbegrijpelijke en dreigende sfeer waar je geen invloed op hebt, vaak als gevolg van bureaucratie en een zinloze, desoriënterende en nachtmerrieachtige complexiteit’ beschreven wordt. Tezelfdertijd zou het hem verbazen dat zijn werk honderd jaar na zijn dood nog gretig aftrek vindt.
Kafka’s romans en kortverhalen kennen geregeld herdrukken en de voorbije jaren hertaalde Willem Van Toorn (1935-2024) een flink deel van zijn literaire oeuvre, dat in 2022 gebundeld verscheen als Verzameld proza (Athenaeum-Polak & Van Gennep). Daarnaast publiceerde hij in 2024 Kafka voor beginners: over de wereld en het werk van Franz Kafka. Datzelfde jaar verscheen ook de biografie Kafka: schrijven voor zijn leven (Atlas/Contact) van de Duitse filosoof Rüdiger Safranski. In 2022 waagde Koppernik zich met In het labyrint, Nagelaten verhalen eveneens aan een Kafka-uitgave. Vertaler Ard Posthuma kwijt zich hier vakkundig van zijn taak, al is de bewering dat de gebundelde teksten voor het eerst in het Nederlands verschijnen, een sterke overdrijving. Verschillende van die tekstfragmenten zijn namelijk in 1975 al in een vertaling van Nini Brunt gepubliceerd, onder de titel Huwelijksvoorbereidingen op het Land.
Dat al langer niet meer verkrijgbare werk bevat ook “[Beschouwingen over zonde, leed, hoop en de ware weg]” , een aantal aforismen die Kafka neerschreef (de titel is ook terug te vinden zijn in het Verzameld Proza. In het Duits werden deze in 2006 gebundeld in Die Zürauer Aphorismen, waarvan Koppernik een (nieuwe) vertaling door Martin de Haan uitbrengt onder de titel Een kooi ging eens een vogel zoeken. De 109 aforismen werden door Kafka naast een hoop andere (aanzetten tot) teksten neergeschreven tussen september 1917 en april 1918 in acht octavo-schriften (gebundeld in Huwelijksvoorbereidingen op het land), terwijl hij, nadat hij tuberculose had gekregen in augustus van dat jaar, verbleef bij zijn zuster Ottillie (“Ottla”) in het kleine dorp Zürau.
Hoewel Kafka besloten had zich niet aan literatuur te wijden, bevatten deze ‘Octavo-schriften’ werk dat moeiteloos naast veel van zijn ander werk kan staan. De aforismen, vaak niet meer dan enkele zinnen, maar af en toe ook een hele alinea bestrijken het hele spectrum van Kafka’s werk. Hierdoor varieert ook Een kooi ging eens een vogel zoeken van amusante observaties naar absurde bespiegelingen en zelfs diepere overpeinzingen. De titel van het werk, aforisme 16, vormt een mooi voorbeeld van hoe een enkele zin op verschillende manieren kan geïnterpreteerd worden en zowel iets absurd als iets diepgaands heeft.
Tezelfdertijd valt meer nog dan in zijn andere werken, en in het bijzonder in een roman als Het slot (ook bekend als Het kasteel), op hoezeer Kafka door zijn religieus-Joodse achtergrond gevormd is. Meerdere aforismen, bijvoorbeeld nummers 44, 64 en 82, bevatten overduidelijke referenties aan het Oude Testament, zonder dat het meteen een strikt religieuze overweging betreft.
Deze vierde vertaling (?, de Haan vermeldt twee andere maar niet die van Brunt) van Kafka’s aforismen wijkt niet substantieel af van de eerdere versies. In tegenstelling tot zijn romans – waar Van Toorn in zijn vertalingen ervan vaak voor een hedendaagsere en ook speelsere vertaling koos, in plaats van het archaïscher en plechtstatig taalgebruik van oudere versies – lenen de aforismen zich minder voor nieuwe vertaalinterpretaties. Wie graag vertalingen vergelijkt, zal hier weinig te rapen hebben. De belangrijkste waarde van Een kooi ging eens een vogel zoeken ligt dan ook voornamelijk dat de aforismen voor de eerste maal op zichzelf aangeboden worden.
Hierdoor krijgen ze de ademruimte en plek die ze verdienen, want net als andere gebundelde aforismen ligt hun kracht in de isolatie van Kafka’s andere werk. Door ze op aparte pagina’s te plaatsen, krijgen ze een extra impact net omdat de lezer gedwongen wordt ze elk apart op te nemen en zo een diepere reflectie te overwegen die ze in andere bundelingen missen.
In een wereld waar paradoxaal genoeg korte filmpjes en snelle tweets ondanks hun beperktheid net schitteren in leegheid en nietszeggendheid, is het verfrissend om nog eens korte, baldadige teksten te lezen die verder gaan dan de waan van het moment en tot reflectie uitnodigen. Op die manier biedt Een kooi ging eens een vogel zoeken zelfs voor wie de aforismen al in een andere bundel bezit, de kans om ze te herontdekken op het tempo dat ze verdienen.
