A Separation

Er zijn niet veel films waar je dat onomwonden van kunt zeggen,
maar van de recente Iraanse film-output is het effenaf
bemoedigend om ze te bekijken, en niet alleen op een artistiek
niveau. In een land waar strenge censuur het culturele leven
bepaalt, kregen we dit jaar bijvoorbeeld nog ‘Circumstance’, over
damesliefde in een wereld waar dat niet wordt aanvaard. En enkele
maanden eerder scoorden de Perzen nog veel sterker met ‘A
Separation’, een low key drama dat de Zilveren Beer won in
Berlijn en daarna de ene prijs na de andere in de wacht sleepte.
Niet dat het allemaal vanzelf ging: in Iran moet cinema zijn weg
vinden ondanks de bemoeienissen van hogerhand – toen regisseur
Asghar Farhadi tijdens het draaien openlijk zijn steun uitsprak
voor Jafar Panahi (een collega-filmmaker die in 2010 werd
gearresteerd omdat zijn nieuwste project wat te kritisch van toon
was), werd de productie tien dagen plat gelegd. Om maar te zeggen
dat je er echt in moet geloven als je daar een film wilt maken.
Zijn al de lofbetuigingen terecht? Voor het grootste deel wel. ‘A
Separation’ is een intelligente, geloofwaardige prent die een
overtuigend beeld schetst van een samenleving waarin religie, het
onderscheid tussen man en vrouw en het klassensysteem nog sterk
doorwegen op het dagelijks leven. Dat de film af en toe vervalt in
een zekere praterigheid en dat het tempo iets hoger had mogen
liggen, neem je er dan maar bij.

Nader (Peyman Maadi) en Simin (Leila Hatami) zijn
een getrouwd koppel met een elfjarige dochter, die aanvankelijk van
plan zijn om Iran te verlaten. Maar wanneer, na een jarenlange
bureaucratische lijdensweg, hun visa eindelijk in orde zijn,
verandert Nader van gedachte. Zijn vader lijdt aan Alzheimer en hij
kan het niet over zijn hart krijgen om hem achter te laten. Het
conflict leidt tot een echtscheiding. Nu Simin uit huis is, heeft
Nader extra hulp nodig om voor zijn ouweheer te zorgen, en die
vindt hij bij Razieh (Sareh Bayat), een vrouw uit een lagere
sociale klasse, die niet eens aan haar man durft te vertellen dat
ze een job heeft aangenomen om de financiële nood wat te
verlichten. Het duurt niet lang voordat de spanningen tussen Nader
en Razieh uit de hand lopen: Razieh laat Naders vader alleen in
zijn kamer, hij verdenkt haar er van geld te stelen en ga zo maar
door. Een hoog oplopende ruzie tussen de twee leidt tot een lang
aanslepende juridische oorlog.

Aan de oppervlakte lijkt ‘A Separation’ geen
uitgesproken politieke dimensie te hebben. De film vertelt een zeer
individueel, persoonlijk verhaal, over een uit elkaar vallende
familie, met scherp afgelijnde personages, die je er nooit van zou
kunnen verdenken alleen maar metaforen te zijn voor de één of
andere wollige maatschappelijke agenda van de regisseur. Maar
tegelijk spreekt ‘A Separation’ boekdelen over de manier waarop de
hele Iraanse samenleving doordrongen is van bepaalde afscheidingen
– of separations, zo u wil. Er zijn de afscheidingen
tussen man en vrouw, gelovig en ongelovig, de middenklasse en de
lagere klasse. En die laten zich constant voelen, ook voor
de dingen verkeerd beginnen te lopen.

Wanneer de dementerende vader van Nadir in zijn
broek plast, moet Razieh eerst naar een imam bellen om te vragen of
het niet zondig is om hem te verschonen – tenslotte wil dat zeggen
dat ze dan een man naakt ziet waar ze niet mee getrouwd is. Wanneer
de personages met elkaar in conflict komen, proberen ze hun gelijk
te halen door te zweren op profeten of op de Koran. Probeer in een
Westerse cultuur maar eens af te komen met een eed op de Bijbel, en
zie hoeveel mensen je serieus zullen nemen. Het concept van
“smeken” is ook betekenisvol: omdat Razieh en haar echtgenoot tot
een lagere klasse behoren, moeten ze op verschillende momenten een
gunst afsmeken van de mensen die sociaal boven hen verheven staan:
een rechter, maar ook Nader. Zoals elk drama, straalt ook ‘A
Separation’ de cultuur uit waarin hij is geproduceerd en waarin hij
zich afspeelt. Op zich is dat normaal: die sociologische context is
er ook wanneer we een Amerikaanse film zien, alleen merken we het
daar veel minder op, omdat het een westerse maatschappij is,
waarvan we de normen en zeden goed kennen en “normaal” vinden.
Ditmaal, echter, gaat het over een streng gelovige moslimcultuur,
waarin een zekere ongelijkheid tussen de mensen de normaalste zaak
van de wereld is. Mannen en vrouwen zijn niet gelijk in Iran; niet
omdat de mannen hun vrouwen willen kwetsen, maar gewoon omdat dat
de normale gang van zaken is. Dat wil niet zeggen dat de vrouwen
geen rechten hebben, ongelukkig zijn, slecht worden behandeld of
mak hun mond houden wanneer hun man spreekt – maar wél dat, als
puntje bij paaltje komt, de man het laatste woord zal hebben. Net
zoals in een conflict tussen de hogere en lagere klasse, de persoon
van de hogere klasse zijn gelijk zal halen.

De grote kracht van ‘A Separation’ is dat die
dwarsdoorsnede van de Iraanse samenleving op een enorm heldere
manier wordt gegeven, zonder te oordelen en zonder in de weg te
staan van het verhaal zelf. ‘A Separation’ is geen film over Een
Land of Een Maatschappij, maar wel het verhaal van een aantal
specifieke, zeer geloofwaardige mensen, die allemaal goeie
bedoelingen hebben en allemaal te kort schieten. De prent is een
tranche de vie, die teert op naturalisme: de cameravoering
vestigt zelden de aandacht op zichzelf (een visueel motiefje waarin
personages van elkaar worden gescheiden door glas, is zowat het
meest geaffecteerde dat je te zien zult krijgen) en de
acteerprestaties zijn overdonderend realistisch.

Waar de film wel kritiek verdient, is in de wat al
te lang uitgevallen dialoogscènes. ‘A Separation’ zit van begin tot
eind vol met gebabbel – je zou soms gaan denken dat Woody Allen mee
aan het script heeft zitten sleutelen – waardoor het oude dogma
show, don’t tell” wel eens in het gedrang komt. In het
verlengde daarvan, had Farhadi gerust tien minuutjes uit zijn prent
mogen knippen zonder iets essentieels te verliezen. Maar goed, ‘A
Separation’ blijft knappe cinema, die een blik werpt op de reële
mensen van vlees en bloed die schuilgaan achter de clichés die we
maar al te snel achterna lopen wanneer het gaat over
moslimlanden.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

veertien − twaalf =