Mat




Het is verkeerd om de Russische stille cinema te herleiden tot
het werk van Sergei Eisenstein en Dziga Vertov. In de schaduw van
die twee reuzen, sleutelden een aantal minder bekende regisseurs
volop verder aan hun eigen films, die in sommige gevallen
probleemloos naast (het overschatte) ‘Pansterkruiser Potemkin’
kunnen staan. Daaronder hoort ongetwijfeld ‘Mat’, de bekendste film
van Vsevolod Pudovkin – een serieuze tongtwister, die naam – en wat
mij betreft een van de meest memorabele exploten van de Russische
montageschool. Het interessante aan Pudovkin is dat hij expliciet
de theorieën van Eisenstein op de korrel heeft durven nemen, dat
hij niet zomaar klakkeloos de techniek van de meester heeft willen
imiteren. Welnu, in ‘Mat’, wat overigens zo veel betekent als
‘moeder’, is er van zijn kritiek alvast weinig te merken. Het
propagandistische verhaal, de ritmische montage, de Marxistisch
geïnspireerde symboliek – het doet allemaal opvallend goed denken
aan de cinema van Eistenstein. Alleen hecht Pudovkin veel meer
belang aan het individu dan aan het collectief: ‘Mat’ is in de
eerste plaats een verhaal over één enkele vrouw, niet over een
gehele klasse.

Die vrouw, vakkundig vertolkt door ene Vera Baranovksaya, wordt
verscheurd door de tegenstrijdige politieke opvattingen van haar
zoon Pavel (Nikolai Batalov) en haar echtgenoot Vlasov (Alexandr
Christyanov). Terwijl Pavel zich aansluit bij een groep
revolutionairen die een staking organiseren, kiest de grote,
opvliegende Vlasov de kant van de tegenpartij. Het is zijn taak om
met harde hand de staking in de kiem te smoren en de orde te
herstellen. Maar de confrontatie escaleert: een van de betrokkenen
haalt een vuurwapen boven en Vlasov raakt dodelijk gewond. Er wordt
een leger soldaten opgetrommeld dat, geholpen door een verklikker,
op zoek gaat naar bewijzen van Pavels medeplichtigheid. Meer dan
ooit wordt de moeder gedwongen om een kant te kiezen: doet ze
datgene wat de autoriteiten van haar verlangen en levert ze Pavel
uit? Of blijft ze haar zoon beschermen, ook al beseft ze dat ze
daarmee de regels overtreedt?

In het socialistisch realisme, waar dit soort cinema onder valt,
zijn dergelijke vragen nooit moeilijk om te beantwoorden. In de
jaren ’20 leefde in de toenmalige Sovjet-Unie namelijk de
overtuiging dat ieder medium in dienst moest staan van de
socialistische en communistische belangen. Concreet kwam het erop
neer dat film nauwelijks meer was dan een propagandamiddel om het
communisme te legitimeren. Dat hoeft echter niet te betekenen dat
er in die omstandigheden geen prachtige cinema kon worden gemaakt.
Het zorgt er alleen voor dat je films als ‘Mat’ en het voornoemde
‘Pantserkruiser Potemkin’ met een flinke korrel zout moet nemen:
het is geen l’art pour l’art, maar kunst met een
duidelijke agenda, een politiek pamflet in filmvorm. Met dat in het
achterhoofd kan je vrij eenvoudig verklaren waarom Vlasov wordt
gekarakteriseerd als een onbeschofte boerenkinkel (de film is nog
geen vijf minuten ver of hij ramt zijn vrouw al in elkaar), waarom
de autoriteiten worden afgedaan als een stel idioten die helemaal
niet geïnteresseerd zijn in rechtvaardigheid en waarom de moeder
uiteindelijk haar zoon zal steunen en de kant van de
revolutionairen zal kiezen. Pudovkin suggereert met ‘Mat’ dat de
communistische revolutie het enige logische antwoord is op de
corruptie van de heersende klassen: het is hoog tijd om het hele
zootje omver te werpen en het gewone arbeidersvolk aan de macht te
brengen, na zdorovje!

Gelukkig zie je, eens je voorbij de karikaturen kijkt, ook
duidelijke signalen van Pudovkins enorme regie- en monteertalent.
Een eerste hoogtepunt vormt de scène waarin de rouwende moeder een
aantal soldaten over de vloer krijgt, die haar zoon willen
arresteren. Pudovkin verdeelt de scène in een oneindig aantal
shots, die naarmate de climax nadert, steeds korter en
intenser worden. Daarbij hecht hij bijzonder veel belang aan de
mimiek van de aanwezige personages: de dreigende onverstoorbaarheid
van de legerofficier, de pathos van de verscheurde moeder en de
angstige spanning in de ogen van de toeschouwers. Omdat Pudovkin ze
haast allemaal frontaal in beeld neemt, lijken ze zich niet zozeer
tot elkaar te richten als tot ons, de kijkers. Het is alsof
Pudovkin ons wil betrekken in het machtsspelletje dat er tussen
Pavel en de officier aan de gang is, alsof hij ons deelgenoot wil
maken van de vertwijfeling van de moeder, tot we niet anders kunnen
dan, net als zij, zelf met Pavel te sympathiseren.

Het beste moment houdt Pudovkin echter voor het einde van de
film, wanneer de moeder eigenhandig de confrontatie met de soldaten
wil aangaan. Het is een beenharde, adembenemende scène die zich
perfect kan meten met het kinderwagenmoment in ‘Potemkin’.
Natuurlijk heeft een groot deel van de impact ervan te maken met de
ingenieuze manier waarop Pudovkin naar de climax toewerkt. Het
minste wat je daarover kan zeggen, is dat hij er zijn tijd voor
neemt – zo’n halfuur om precies te zijn. In dat halfuur maakt de
film geregeld enkele zijsprongetjes naar stromende rivieren en
smeltende sneeuw, die op het eerste zicht niets met het verhaal te
maken hebben, maar aan het eind wel degelijk van waarde blijken te
zijn. Zoals het water tegen de stenen bruggen klotst, zo stoten de
communisten op het leger. Het gevecht dat zij leveren, is er een
tegen de bierkaai, maar, zo lijkt Pudovkin te stellen, het is een
gevecht dat nooit zal eindigen, net zoals water nooit ophoudt met
stromen.

Vandaag, nu we weten voor welke gruwel het communistische ideaal
heeft gezorgd, lijdt het geen twijfel dat de politieke boodschap
van ‘Mat’ volledig is achterhaald. Wat de film toch nog relevant
houdt, is dat Pudovkin de politiek ondergeschikt heeft gemaakt aan
het leed van zijn protagoniste. Het is in die vorm – als het relaas
van een verscheurde vrouw, een stille Sovjetversie van ‘Sophie’s
Choice’ dat de film het best overeind blijft. En Vera
Baranovskaya zal dan waarschijnlijk niet over het
accentenrepertorium beschikken van Meryl Streep, wanneer zij haar
getormenteerde blik in de camera werpt, doet het zeker evenveel
pijn.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

een × 2 =