Memento

Toen ‘Memento’ uitkwam in 2000, brak er ogenblikkelijk een enorme hype los rond de film, die zelfs nu nog steeds nazindert. Christopher Nolans tweedeling (na het zeer weinig geziene ‘Following’), betekende voor dat jaar in ieder geval een breuk met de doorsnee hersenloze actiethrillertjes waar we mee gebombardeerd werden. Een deel van de populariteit van ‘Memento’ had niet alleen te maken met de kwaliteiten van de film als dusdanig (hoewel die er natuurlijk ook wel zijn), maar vooral ook met het feit dat het eens iets anders was. Dat de vertrouwde ritmes van de misdaadfilm werden opgebroken en vervangen door iets anders, iets boeienders.

Het verhaal draait rond Leonard Shelby (Guy Pearce), die vroeger aan de kost kwam als detective voor verzekeringsmaatschappijen, maar na de moord op zijn vrouw aan een bizarre vorm van geheugenverlies lijdt. Alles tot aan de moord kan hij zich herinneren, maar sindsdien wordt zijn harde schijf om de tien à vijftien minuten volledig gewist. Elk kwartier wordt hij opnieuw wakker, zonder te weten waar hij is of waarom. Op die manier is het niet evident om op zoek te gaan naar de moordenaar van zijn echtgenote, maar dat is wat hij doet – om zichzelf georiënteerd te houden in een wereld waar hij z’n weg niet kan vinden, heeft hij aanwijzingen en tips op zijn eigen lichaam getatoeëerd.

Wat ‘Memento’ zo interessant maakt, is uiteraard de structuur ervan: Nolan vertelt zijn verhaal van achter naar voor, waarbij hij begint met Leonards afrekening met de moordenaar (Joe Pantoliano), om dan het verhaal terug te traceren naar het begin, in segmenten van een tiental minuten. Tussen die segmenten door, krijgen we ook een zwart-wit sequens waarin Leonard in zijn motelkamer een telefoongesprek voert, God weet met wie, en een verhaal vertelt over vroeger, toen hij nog voor de verzekering werkte. Deze stukjes lopen wél chronologisch.

Verhaaltechnisch is dat natuurlijk sowieso een interessant experiment – Nolan werkt hier met twee lijnen in z’n film. De één loopt van achter naar voor, de ander loopt van voor naar achter, en allebei werken ze naar een clou toe, waarbij de ene verhaallijn de andere aanvult. Wanneer we het einde/begin van het hoofdverhaal kennen, begrijpen we ook waarom de zwart-wit flash-backs zo belangrijk waren. Die structuur zorgt ervoor dat ‘Memento’ een film is die absoluut je aandacht vereist en, voor sommigen, meer dan één kijkbeurt om alle details goed te kunnen plaatsen. Maar dat heeft dan ook deel uitgemaakt van de fascinatie die de prent gedurende de laatste tien jaar heeft uitgeoefend: mensen gaan twee, drie, vier keer kijken, en telkens zien ze nieuwe dingen, nieuwe puzzelstukjes die op hun plaats vallen.

Dat achterstevoren-gegeven werd door sceptici vaak een gimmick genoemd, die de aandacht moest afleiden van het feit dat ‘Memento’ uiteindelijk ook maar gewoon een thrillertje was, maar ik geloof dat de finale van de film dat soort argumenten weerlegt. Waar het Nolan om te doen is, buiten een vingeroefening in het genre, is de vraag waar een mens nog voor te leven heeft eens hij z’n herinneringen kwijt is. Leonard is een boeiend personage in de zin dat hij nauwelijks een persoonlijkheid heeft – op vijftien minuten kan je geen karakter ontwikkelen. Hij heeft geen leven, er is geen continue lijn te trekken door zijn ervaringen. Voor hem is alles opgebroken in korte sensaties, in korte momentjes die goed of slecht kunnen zijn. Waarvoor moet zo iemand nog leven, hoe kan zo iemand doel geven aan zijn bestaan? ‘Memento’ gaat, uiteindelijk, over iemand die die vraag probeert te beantwoorden én een oplossing voor het raadsel vindt. De zoektocht naar de moordenaar is bijkomstig. En om dàt punt duidelijk te maken (misschien niet bij een eerste visie, maar zeker bij een tweede), heeft Nolan die ongebruikelijke structuur nodig, omdat anders het hele punt zou wegvallen.

Guy Pearce volgde zijn rol in ‘LA Confidential’ op met dit low budget-filmpje, waarvan op dat moment niemand kon verwachten dat hij zo succesvol zou zijn. Het is makkelijk te begrijpen waar de aantrekkingskracht van het project lag – Pearce moet zowat de hele film op z’n eentje dragen, af en toe geholpen door Joe Pantoliano en Carrie-Anne Moss. Maar de aard van de film dicteert dat we nooit echt te weten komen hoe hun personages in elkaar zitten, hoe ze functioneren, tot het te laat is. Ze spelen geen personen als dusdanig, ze spelen enkel de percepties van personen die Leonard heeft, en door z’n ziekte zijn die percepties op z’n best wazig. Pearce moet het grotendeels op z’n eentje redden, en is meer dan bekwaam om dat te doen. Een opgejaagde blik in z’n ogen en een mager lijf dat suggereert dat hij af en toe ook vergeet om te eten. Hij spreekt langzaam, alsof hij van elk woord zeker wil zijn dat het het juiste is, voordat hij het zegt. Dit is een man die van niets zeker kan zijn, zelfs niet van zichzelf, en zich daar dan ook naar gedraagt.

Uiteindelijk heeft Nolan hier één van de meest subjectieve films ooit gemaakt – we krijgen een eminent onbetrouwbare verteller die ons meeneemt op een reis doorheen z’n psyche, wat een plaats is waar alle betekenis regelmatig verloren gaat, wordt opgezogen door het zwarte gat dat zijn geheugen is. Het resultaat, los van alle hype, is nog steeds een boeiende, intelligente thriller, die voor de regisseur meteen een ticket richting Hollywood opleverde. Of we daar nu zo blij mee moeten zijn of niet, is een andere discussie (moest een man die films van dit kaliber kan draaien, zich nu per sé met ‘Batman’ gaan bezighouden?), maar hoe het ook zij: ‘Memento’ staat er en zal er blijven staan.