Wie vandaag nog denkt dat schoonheid iets vanzelfsprekends is, komt in Picture Perfect – Beauty Through A Contemporary Lens bedrogen uit. In Bozar wordt het idee van “mooi zijn” niet alleen intrigerend bevraagd, maar tevens vakkundig uit elkaar gehaald en vervolgens opnieuw in elkaar gezet, zij het met zichtbare barsten.
De tentoonstelling brengt heel gedifferentieerd werk samen van 65 internationale kunstenaars en focust op zogenoemde lens-based media: fotografie, video, film en digitale toepassingen. Een logische keuze, want als één ding duidelijk wordt, is het wel dat schoonheid vandaag vooral een kwestie van beeldproductie is. We kijken, we worden bekeken en ergens daartussen proberen we nog te achterhalen wie we eigenlijk zijn zonder filter.
Dat schoonheid geen vaststaand gegeven is, maar een historisch schuivend en evolutief concept, vormt de onderstroom van het parcours. Wat ooit gold als ideaal – van harmonieuze proporties in de oudheid tot weldoorvoede lichamen als statussymbool – maakt plaats voor een hedendaagse norm die even streng als ongrijpbaar is. Slank, jong, strak, bij voorkeur foutloos, en vooral: permanent onderhoudbaar. De schoonheidsindustrie helpt daar graag een handje bij, eerst door het probleem te definiëren en vervolgens de oplossing te verkopen.
Picture Perfect toont hoe diep dat mechanisme is doorgedrongen. In een tijdperk waarin een slimme telefoon volstaat om jezelf eindeloos te corrigeren, ontstaat een merkwaardige dubbelganger: een digitale versie van het zelf die vaak overtuigender oogt dan het origineel.
Op de affiche van de tentoonstelling in Bozar zet de befaamde Zwitserse videokunstenares Pipilotti Rist meteen de toon: haar uitvergrote, vervormde gezicht met uitgesmeerde knalrode lippenstift – tegelijk verleidelijk en licht ontwrichtend – lijkt de kijker recht aan te staren, alsof het beeld zelf zich bewust is van zijn eigen manipulatie. Schoonheid wordt hier geen ideaal meer, maar een vloeibare, instabiele toestand. In diezelfde lijn word je onder meer geconfronteerd met hoe de Amerikaanse Cindy Sherman – toch een van de belangrijkste artiesten van de Picture Generation – zichzelf in haar recente Instagram-portretten transformeert tot onherkenbare, bijna artificiële figuren, alsof identiteit een filter is dat je naar believen kunt aan- en uitzetten. De vraag is alleen wie hier nog wie imiteert.
De nauwgezet uitgekozen kunstenaars laten zich duidelijk niet onbetuigd. Met een mix van humor, ironie en soms ronduit ongemakkelijke directheid fileren ze de dominante beeldcultuur. Pioniers uit de jaren zestig en zeventig leggen al vroeg de vinger op de wonde van stereotiepe representaties, zoals bijvoorbeeld de conceptuele New Yorkse Martha Rosler, die met fotomontages de esthetiek van reclame en oorlogscultuur onderuithaalt, of de controversiële feministe Hannah Wilke, die haar eigen lichaam inzet in enscenerende video’s als een even kwetsbaar als scherp wapen tegen schoonheidsdwang. Dit terwijl hedendaagse makers zich vastbijten in algoritmes, filters en online zelfenscenering. Het resultaat is een visueel landschap waarin niets nog vanzelfsprekend lijkt, maar dat is uitgerekend de bedoeling.
Opvallend is hoe vaak het lichaam zelf het slagveld wordt. Kunstenaars kneden, vermommen en manipuleren hun eigen verschijning, soms tot op het punt waarop elke herkenbaarheid verdwijnt. Zoals bij de Franse ORLAN (echte naam: Mireille Suzanne Francette) gebeurt dat letterlijk via chirurgische ingrepen die ze documenteert als carnal art (zelfportrettering die digitaal kan worden aangepast), terwijl de Amerikaans-Cubaanse Ana Mendieta haar lichaam inzet in performatieve films waarin ze versmelt met natuur en identiteit hertekent als een daad van verzet.
In een andere zaal van Picture Perfect zie je op groot scherm performer Eleanor Antin aan het werk in haar reeks Carving, over haar idee van het maakbare lichaam. In de video zie je gedetailleerd hoe ze zichzelf documenteert als een soort vrouwelijke bodybuilder in wording, waarbij haar lichaam – via dieet en discipline – langzaam wordt ‘gebeeldhouwd’ voor de camera. Wat oogt als voorbereiding op een voorstelling, blijkt vooral een genadeloze registratie van controle, zelfbeeld en de druk om te voldoen.
Gelukkig weet curator Christel Tsilibaris dat haar ‘onderzoek’ naar hoe beelden de schoonheid hebben gevormd en hoe contemporaine kunstenaars westerse schoonheidsidealen bevragen en herdefiniëren, nood heeft aan relativerende humor en speelsheid. Ze toont naast fel inhakkende beelden en installaties van gerenommeerde internationale artiesten, weloverwogen ook de video Untitled (Hair Transposal) uit 2011, waarin je al monkelend aanschouwt hoe de Nieuw-Zeelander Bryce Galloway zijn mannelijke kaalheid aanpakt door zijn eigen borsthaar af te knippen en het vervolgens op zijn hoofd te plakken. Een droogkomisch en licht grotesk gebaar waarmee hij bewust de spot drijft met sociale ijdelheid en de cultus van de jeugd. Een even absurde, tragikomische als pijnlijke illustratie van de drang om elk tekort cosmetisch te repareren.
Doorheen de tentoonstelling blijkt duidelijk dat identiteit geen vast anker is, maar een flexibel script dat voortdurend herschreven wordt. De zogenaamde male gaze krijgt daarbij geregeld een tik op de vingers of wordt simpelweg omgedraaid. Zo laat de opkomende Franse fotografe Amélie Testenoire Lafayette mannen poseren in kwetsbare, haast breekbare houdingen, waardoor de traditionele machtsverhoudingen ongemerkt kantelen en maakt ze duidelijk dat vrouwen weigeren nog langer als passief object te fungeren. Het levert beelden op die tegelijk verleidelijk en ontregelend zijn.
Toch blijft de expo zeker niet enkel steken in kritische analyse. Waar het eerste deel vooral deconstructief te werk gaat, verschuift de focus gaandeweg naar herwaardering. Wat niet past binnen de norm – rimpels, pigment, gewicht, leeftijd – wordt hier niet weggewerkt, maar zichtbaar gemaakt en soms zelfs uitvergroot. Schoonheid wordt zo iets wat zich niet langer laat dicteren, maar opnieuw kan worden toegeëigend. Of, om het minder plechtig te zeggen: wie niet in het plaatje past, kan het kader altijd nog herschikken.
Een van de meer verrassende onderdelen is de integratie van videogames en interactieve installaties. In de Bozar Arcade wordt de bezoeker niet alleen toeschouwer, maar ook deelnemer. Wie dacht dat schoonheid een ernstig onderwerp was, kan hier ontdekken dat het zich ook laat ontmantelen met een vleugje speelsheid. In het spel Come Shave With Me van het duo Alexandra Barancová en Jae Perris blijkt het zorgvuldig verwijderen van lichaamshaar een eindeloze bezigheid, want het groeit immers toch net zo hard terug als de norm die het voorschrijft. Een eindeloze lus die de absurditeit van schoonheidsrituelen pijnlijk treffend maakt.
Het interessante en boeiende geheel wordt afgerond op een heel andere toon. Geen ironie, geen scherpe dissectie, maar een verdere inzoom en ingetogen confrontatie met ouder wordende lichamen. Rimpels, vlekken en tekenen van vergankelijkheid worden hier dus niet verhuld of gecamoufleerd, maar getoond in hun eigen esthetiek en onvermijdelijkheid. De monumentale en rauwe zwart-witfoto’s van John Coplans, mede-oprichter van het toonaangevende tijdschrift Artforum, en de kwetsbare, gezichtsloze portretten van de Italiaanse Sandra Lazzarini laten lichamen zien die niets meer te bewijzen hebben en precies daardoor een zeldzame vorm van schoonheid bereiken. Het is een schaars moment van rust in een expo die verder vooral de vinger op de wonde legt en die niet meteen wil helen.
Picture Perfect is beslist geen comfortabele expo en zeker geen eenduidig pleidooi, maar een kritische, open en gelaagde reflectie over schoonheid die met veel expertise onder een vergrootglas wordt gehouden in het tijdperk van beelden. Ze stelt vragen zonder pasklare antwoorden te bieden en laat de bezoeker achter met een licht ongemakkelijk gevoel, alsof je jezelf net iets te lang in de spiegel hebt aangekeken. Maar precies daarin schuilt haar kracht, want ze nodigt de bezoeker uit om schoonheid los te zien van perfectie en haar te herkennen in authenticiteit, tijdelijkheid én hardnekkigheid.
Picture Perfect – Beauty Through A Contemporary Lens loopt nog tot 16 augustus 2026 in Bozar/Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23 in 1000 Brussel. Alle info via de website van Bozar.
