Van de Tweede Wereldoorlog ging het naar de zestiende eeuw, en nu de negentiende. In tijd durft Jeroen Olyslaegers al eens te variëren, de ruimte blijft wat hij is: zijn Antwerpen. In De Wonderen laat hij ons zien hoe die dankzij de kolonisatie een wereldstad werd, en hoe dat haar ziel corrumpeerde.
Het is de lente van 1915, en terwijl elders de Groote Oorlog woedt, zit bankiersdochter Amandine haar stervende tweelingbroer Ambrose te verzorgen. Telgen van een rijk burgergeslacht, zijn ze aan lager wal geraakt, en woedend begint ze aan het verslag van haar wedervaren. Want “ik vertik het om me te laten wegvegen door die grote zuivering, die tabula rasa waar al die ijzervreters en dat heroïsch tuig op hopen.” Het “waanzin is een versleten jurk. Nu kleed ik me enkel nog met woede” is een zin die pas bij herlezen zal inzinken.
Kinderen van een strenggelovige vrouw, moeder tegen wil en dank, en een streng-zonder-meer vader, worden broer en zus groot in kilheid. Stiekem en minder stiekem vermeien de jongeren zich in esoterische experimenten. Tot er gehuwd moet worden door de één, gestudeerd door de ander, en de Grote Verwijdering zich inzet. Het leven wordt voor hen geleefd, daar aan dat einde van een negentiende eeuw dat wij meer om architecturale redenen dan welke andere Belle Epoque noemden.
“De wonderen en de waan” was de titel waaronder Olyslaegers aan zijn manuscript werkte, en die titel zegt nog meer dan wat daarvan overbleef waar het hem bij het schrijven om ging. De negentiende eeuw, die doorwerkte tot de vooravond van de moord op Frans Ferdinand, was een tijd van jubelend vooruitgangsoptimisme, van nieuwe uitvindingen en de gedachte dat niets onmogelijk was, van stoommachines en wereldtentoonstellingen. Het is dat laatste, de Wereldtentoonstelling van 1894, waar de meest dramatische scene van deze roman plaatsvindt.
Dat het al de tweede van dat soort expo’s in de Koekestad was, zegt veel over het aanzien van Antwerpen in die tijd. Het is het moment voor de stad, voor het jonge België dat zich net tot koloniale macht heeft omgesmeed, om zich aan de wereld te tonen, met alle mirakels van de moderne tijd, en de waan dat daarvoor alles geoorloofd was. Olyslaegers laat het mooi contrasteren met dat andere kantje van de expo: Oud Antwerpen, de valse middeleeuwse stad waarmee in bordkarton het roemrijke verleden werd bezongen. Als wil hij de retrograde bekrompenheid van de hoge burgerij van toen tonen, het zelfgenoegzame vieren van een verleden dat altijd mooier wordt voorgesteld dan het was. Gaat De wonderen over vandaag? De vraag stellen is ze beantwoorden. Dit is een boek over rauw kapitalisme, dat zo veel van deze tijden weerspiegelt dat er niet van weg te kijken valt. De schaamteloze manier waarop de plundering van Congo begon, de manier waarop het geld de natie – en bij uitbreiding de wereld – dicteert, het is wat ons heeft gebracht waar we vandaag staan. Dit gaat over het blinde marktsysteem dat door de eeuwen heen werd opgetuigd, en over hoe de rede, en het vooruitgangsgeloof een ideologie werd als een ingesnoerd korset.
Want net zo goed is dit een boek over patriarchaat. De mannelijke hypocrisie is stuitend. “Zedelijkheid” en “rationaliteit” orerend lopen de mannelijke personages hun lul achterna richting bordeel, terwijl ze beslissen waar vrouwen mogen gaan en staan. De beknelling wordt gaandeweg voelbaar. Hoe harder Amandine spartelt, hoe meer ze verstrikt raakt in het keurslijf dat haar geslacht haar opdringt. Zelfs capitulatie helpt uiteindelijk niet meer, er is enkel wanhoop en uitzichtloosheid. Ze kan niet winnen, het systeem is altijd sterker.
Het maakt van De wonderen het donkerste boek dat Olyslaegers al schreef. In een soepele taal, met het vertellerstalent dat van Wil en Wildevrouw al zulke verkoopsuccessen maakte, sleurt hij je mee tot zijn finale gitzwarte pagina’s. En wanneer de laatste bladzijde is omgeslagen en de stilte valt, begint het denken pas echt. De Wonderen is geen boek om vrolijk van te worden, wel een dat nog lang blijft nagalmen.
