De Argentijnse Augustina Bazterrica debuteerde in 2013 met het (niet-vertaalde) Matar a la niña en publiceerde erna de kortverhalenbundel Antes del encuentro feroz (2016) alvorens internationaal door te breken met het dystopische Cadáver exquisito (2017), dat in 2020 vertaald werd als Tender Is The Flesh en zowel binnen de VS als het VK lovend onthaald werd. Datzelfde jaar verscheen ook de Nederlandstalige vertaling, Een schitterend lichaam, bij de uitgeverij Atlas Contact. Het zette Bazterrica internationaal op de kaart, maar blijft voorlopig ook haar sterkste werk.
Apocalypsen vormen duidelijk een stokpaardje voor Bazterrica, want ook in het vorig jaar bij Meridiaan Uitgevers verschenen Het boek van de nacht (Las Indignas, 2023 – in 2025 in het Engels verschenen onder de logischere titel The Unworthy) is de achtergrond een wereld die een niet nader genoemde mondiale ramp beleefde met verstrekkende gevolgen. De maatschappij als geheel is in die mate ontwricht dat er enkel nog kleinere, veilige haarden lijken te bestaan. Een ervan is de sekte Heilige Zusterschap, die zich heeft teruggetrokken in een oude, ommuurde abdij dat als een fort aanvoelt. Het christelijke geloof hebben ze evenwel ingeruild voor een doemdenken waarbij de aanwezige vrouwen de enigen zijn die het bestaande onheil kunnen afweren door vreemde rituelen.
Desondanks zijn de meesten van hen onwaardig, zo wordt hen geregeld ingeprent door de geestelijke leider/profeet die ze enkel als Hij kennen en verborgen voor hun ogen zijn donderpreken afsteekt over hoe iedereen zonden in zich draagt. De dagelijkse leiding is in handen van de sadistische Moeder Overste die genadeloos straffen uitdeelt, terwijl de vrouwen zelf onderverdeeld zijn in standen met helemaal onderaan de dienaressen. De dienaressen hebben de pandemie overleefd, maar dragen er lichamelijke sporen van en dienen de andere inwoners. Wie geen tekenen van besmetting draagt, wordt een onwaardige en kan opklimmen tot een Uitverkorene, die onderverdeeld zijn in de Mindere Heiligen, Zuivere Aura’s en Kristallijnen Geesten.
Hoewel de Uitverkorenen hoger staan dan de onwaardigen, betalen ze een hoge prijs voor hun status. De Uitverkorenen worden allemaal op een bepaalde manier verminkt (doof gemaakt, de ogen dichtgenaaid of de tong uitgerukt) opdat ze hun specifieke taak binnen de cultus kunnen vervullen. Het hoogste goed is echter een Verlichte worden. Ze hebben een bijna heilige status en leven volledig gescheiden van de andere vrouwen, de enigen die toegang tot hen hebben zijn Hij en Moeder Overste. Het statusonderscheid, en de beperkte voedselvoorraden, dragen bij tot na-ijver en wreedheid binnen de gesloten ‘vrouwenwereld’ waarbij de dienaressen het vaakst slachtoffer zijn, al lijken de onwaardigen elkaar ook geregeld de duvel aan te doen, uit jaloezie of gewoon pure wreedheid.
De gespannen dynamiek binnen de cultus, en in het bijzonder die tussen de ik-verteller en een andere onwaardige, de populaire en invloedrijke Lourdes, krijgt een nieuw elan wanneer de overlever/vluchteling Lucía toegang tot het klooster krijgt. Tussen haar en de ik-verteller ontstaat al snel een vertrouwelijke band, die bovendien de machtspositie van Lourdes ondergraaft. En hoewel Lucía zich niet zomaar door de cultus laat opslokken en enige zaadjes van protest en kritisch denken plant, beschouwen Moeder-Overste en Hij haar vooral als een potentieel Verlichte, wat de ik-verteller finaal aanspoort tot het ondernemen van rebelse acties tegen de rigide angstcultuur van de sekte.
In Het boek van de nacht weet Bazterrica een gesloten wereld te creëren waarin machtsverhoudingen en afgunst centraal staan, gevoed door een systeem dat dit niet alleen bewust in stand houdt, maar ook verder voedt. Schaarste, strenge straffen en zeldzame beloningen zijn aan de orde van de dag, maar het zijn ook de vrouwen zelf die het systeem mee in stand helpen houden en zich liever tegen elkaar, of de zwakste schakel in de groep, keren dan het in vraag stellen of een gemeenschappelijk front te vormen. Doorheen het verhaal is er occasioneel wel een stoorzender, maar het is pas met de komst van Lucía dat het systeem onder druk komt te staan. Jammer genoeg is dit ook het moment dat de roman aan kracht verliest. Bazterrica weet op indringende wijze de toxiciteit van de gesloten gemeenschap te schetsen, maar zodra ze die openbreekt, komt ze terecht op platgetreden paden die te stereotiep en voorspelbaar aanvoelen, waardoor de roman zijn belofte niet kan waarmaken.
In 2020 verscheen de bundel Diecinueve garras y un pájaro oscuro (19 klauwen en een zwarte vogel), een herwerking en uitbreiding van het eerder verschenen Antes del encuentro feroz (2016). De recente vertaling volgt duidelijk op het succes van Schitterend Lichaam en Het boek van de nacht, maar is duidelijk een ouder en minder voldragen werk. Waar de romans dankzij de sfeerschepping en langere opbouw het basisidee op een krachtige manier weten uit te werken, moet Bazterrica het hier steevast op enkele pagina’s waarmaken en daarbij overtuigt niet elk verhaal. Meer zelfs, sommige ervan zijn ronduit zwak. Zo ontbeert het “Zuurstofstokroze” bijvoorbeeld aan een noodzaak. De opsomming die naar het ‘onverwachte verwachte’ einde leidt, mist een degelijke spanningsboog waardoor het geheel zinloos aanvoelt.
Ook “Afwasmachine” weet duidelijk geen raad met zichzelf en wil mogelijk iets zeggen over een existentieel absurdisme, maar slaagt er niet tot een relevant geheel te komen. “De adem van de wolf” is in eenzelfde bedje ziek en voelt als een onvoldragen verhaal van eerstejaarsstudent creatief schrijven. Het is een bedenking die ook opgeld maakt voor zowel “De tranen van genot” als “Architectuur”. In haar andere verhalen weet Bazterrica gelukkig wel beter de essentie te vatten, wat onder meer duidelijk wordt in “Hel”, “De constante gelijkheid van de cirkelomtrek” , “Een gat omvat een huis”, “Een licht, snel en monsterlijk geluid” en “De doden’. Ze voelen weliswaar enigszins voorspelbaar aan, maar ze zijn evenzeer verdienstelijk.
Toch halen ze niet het niveau van “Unamuno’s Dozen”, dat net onder de echt sterke verhalen uit deze bundel blijft, waaronder “Aarde”, een beklemmend stukje proza rond een jong meisje dat een moeilijke relatie heeft met haar moeder. In enkele pagina’s weet Bazterrica hier niet alleen de wereld te schetsen waarbinnen ze leeft maar werkt ze ook naar een einde toe dat nergens geforceerd of gehaast aanvoelt. Hetzelfde geldt voor “Volmaakte symmetrie”, een monoloog van iemand die alleen bij een nummer gekend is en zijn executie afwacht. Ze werken perfect binnen de hun toegemeten ruimte en vragen niet om een meer uitgewerkte wereld. Dit komt nog het beste naar voor in het surreële “Roberto”, dat in zijn gebaldheid perfect is.
Maar ook “De eenlingen”, dat zich evengoed leent als onderdeel van een groter verhaal, “Elena-Marie Sandoz” (rond de obsessie van de verteller voor een vergeten actrice), “Geen tranen” (waarin begrafenisschuimers tegenover elkaar staan), “Anita en het geluk” (paranoia) en “Teicher vs. Nietzsche” (de wrede onverschilligheid van een kat) tonen een auteur in grote doen. Hoewel finaal twee derde van de verhalen aldus niet minder dan de stempel verdienstelijk krijgen, faalt de bundel als geheel net door de eerder vermelde zwakke verhalen. Een meer rigide eindredactie had het geheel weliswaar nog korter gemaakt (het geheel bedraagt ongeveer 150 pagina’s), maar had inhoudelijk wel een wereld van verschil kunnen maken.
Hoewel Bazterrica nergens het niveau van Een schitterend lichaam weet te behalen in Het boek van de nacht of 19 klauwen en een zwarte vogel, weet ze in beide wel een intrigerende wereld te creëren waarin duisternis de hoofdtint vormt. De afwerking laat zowel in de roman als verschillende kortverhalen wel te wensen over, maar de nodige zaadjes zijn gelegd en tonen aan dat Bazterrica een auteur is die in het oog te houden blijft. Liever echter dan haar andere, oude werk te vertalen, is het vooral aangewezen te wachten op volgend werk waarin ze hopelijk de sfeerschepping van Het boek van de nacht weet te koppelen aan de consequente kwaliteit van Een schitterend lichaam.
