Het is een intussen klassieke grap dat studenten Engelse literatuur zich graag laten zien met David Foster Wallace’s Infinite Jest (1996), een ruim duizend pagina’s kloeke postmoderne roman, zonder het ook effectief te lezen. Het is een variant op “ik moet dringend Proust herlezen” waarmee men zich even graag een intellectueel aura aanmeet door te insinueren dat men het zevendelige À la recherche du temps perdu (1913-1927; 2.500 pagina’s) al eerder gelezen heeft. Ook James Joyce duikt wel eens in dat rijtje op met zowel Ulysses (1922) als Finnegan’s Wake (1937).
Het zijn uiteraard niet de enige (post)moderne romans die bekend staan om hun ‘onleesbaarheid’ dan wel ‘intellectualisme’ en hierdoor veel meer gekocht dan (uit)gelezen worden en nauwelijks nog een eerlijke beoordeling krijgen. In het Engelstalige gebied gelden ook Thomas Pynchon (oa Gravity`s Rainbow, 1973) en William Gaddis (The Recognitions, 1955) als auteurs met een eigenzinnige stijl en narratieve vernieuwing. In de bekende ijsberg-memes bevinden ze zich net onder de waterlijn, wat betekent dat hun werk vooral bekend is bij de minder performatieve lezer die verrast of uitgedaagd wil worden. Wie nog wat dieper duikt, zal haast automatisch op Evan Dara stoten. Dara is een auteur van wie zo goed als niets bekend is, zelfs niet of het zijn echte naam dan wel een pseudoniem van een al dan niet bekende(re) auteur.
In 1995 debuteerde Dara met The Lost Scrapbook, een werk dat dankzij auteur Richard Powers gepubliceerd werd bij uitgeverij Fiction Collective Two, een non-profituitgeverij gespecialiseerd in avant-garde en experimentele fictie. En hoewel The Lost Scrapbook niet het succes of bekendheid van Wallace’s, Pynchons of Gaddis’ werk kent, heeft het wel een ruime cultstatus onder literatuurliefhebbers. Na de eeuwwisseling volgden de romans The Easy Chain (2008), Flee (2013) en Permanent Earthquake (2021) bij Dara’s eigen uitgeverij. In 2018 schreef hij zijn eerste toneelstuk: Provisional Biography of Mose Eakins. De relatieve obscuriteit van zijn werk zorgt er ook voor dat het nauwelijks in vertaling te vinden is. The Easy Chain werd in 2019 in het Spaans vertaald, terwijl The Lost Scrapbook het met vier vertalingen stelde: het Spaans (2015), Portugees (2022) en Japans (2024).
In 2025 waagde de Gentse uitgeverij Het Balanseer zich aan een Nederlandstalige versie en bracht ze, gedurfd, ook de originele Engelse versie uit. Vertaler Iannis Goerlandt kwijt zich gelukkig goed van zijn taak en onthoudt zijn vertaling van de in Nederland maar al te sterk ingeburgerde uitspraken die voor Vlamingen exotisch of zelfs storend overkomen (denk maar aan dat gruwelijke ‘er chocola van maken’). Het verdwenen plakboek is uiteraard ook geen roman waarin dergelijke uitspraken opduiken, daarvoor is het werk te grillig en eigenzinnig. Zo vergt het ook een slordige 350 pagina’s (van de 514) vooraleer er van iets of wat plot sprake is en ook dan blijft het vooral een rode lijn waarrond een veelvoud aan stemmen aan bod komt. Het verdwenen plakboek is immers volledig opgebouwd uit dialogen en interne monologen.
Wat de roman echter onderscheidt, is dat Dara nooit helder maakt wie aan het woord is maar gesprekken tussen individuen laat overvloeien in andere. Het meest indrukwekkende daaraan is dat het telkens even duurt vooraleer de lezer beseft dat hij in het gesprek of overpeinzingen van een andere persoon terecht gekomen is. Start de lezer met een vreemd gesprek, dan belandt hij voor hij het beseft in het hoofd van een jongeman die over zijn oude en nieuwe baantjes denkt. Van daar wordt snel overgesprongen naar een radioshow en zit hij opeens bij twee mannen die vuurvliegjes vangen. Een ervan vertelt over de moeilijke relatie met zijn zoon en een artikel over Beethoven en daarna komen nog een animator en een heleboel andere figuren aan bod.
Dara verbindt die stemmen grafisch door de tekst door te laten lopen zonder nauwelijks een adempauze of witruimte behalve een breuk die loopt van pagina 80 tot 183 en als het meest verstorende en minst verbindende leest. Het kan de lezer uit de roes halen waarin deze tijdens de eerdere pagina’s verbleef, maar net zo goed is het een samenvatting van het werk in hoe het van de hak op de tak springt in zijn zinnen en net zo goed volledig van elkaar los staat als het een dialoog vormt waarvan de oorsprong van de grilligheid ervan niet duidelijk is. Verdwijnen sommige zinnen in de witruimtes of is het werkelijk een zo diffuus gesprek zonder doel of verbonden inhoud? Het is aan de lezer om dit voor zichzelf uit te maken. Na 350 pagina’s wordt al het voorgaande opeens in een nieuw licht geplaatst. Dara houdt vast aan zijn veelvoud aan stemmen die in elkaar overlopen, maar ze spreken allemaal over hetzelfde thema.
De roman is immers een bundeling van de inwoners van het fictieve stadje Isaura, Missouri die in een conflict komen met Ozark Chemical Company, de belangrijkste werkgever uit de streek. Het bedrijf wordt ervan beschuldigd het grondwater en de omgeving chemisch vervuild te hebben, met ernstige gevolgen voor de omwonenden (sterfgevallen, kankers, misgeboortes, …). De meningen zijn sterk verdeeld want voor sommigen is het bedrijf er altijd voor de streek geweest terwijl anderen zich net in de steek gelaten voelen. Het bedrijf doet er alles aan om de schade te beperken en ook de staat zelf en de gezondheidsdiensten minimaliseren de gevaren. Naarmate dit laatste deel volgt, komt er nieuwe informatie aan het licht, maar Dara laat de lezer in het duister over de nasleep ervan en laat de roman eindigen in een gezwollen eindmonoloog die tot de logische conclusie leidt dat de veelheid aan stemmen in niets anders kan eindigen dan stilte.
Bij het eerste verschijnen werd The Lost Scrapbook positief vergeleken met William Gaddis’ J R. Dara zou verklaard hebben dat hij toen hij tijdens het schrijven van zijn debuut hoorde van Gaddis’ werk, het ontleende om onmiddellijk weer dicht te slaan, uit angst erdoor beïnvloed te worden. Stilistisch zijn beide romans zeker aan elkaar verwant, maar Dara heeft in Het verdwenen Plakboek wel degelijk een eigen verhaal te vertellen. Het is grillig en voelt vaak diffuus en gefragmenteerd aan, maar dat is net zijn sterkte en wanneer duidelijk wordt dat een boek lang een heel dorp aan het woord is, begrijpt de lezer ten volle waarom al die verschillende gesprekken zo naadloos in elkaar overlopen.
