Clarice Lispector :: Alle verhalen

Wie aan Zuid-Amerikaanse literatuur denkt, kan niet rond een aantal grootheden heen wiens namen ook ver buiten het continent weerklinken. Menig literatuurliefhebber zal gehoord hebben van Gabriel Gárcia Márquez (Colombië), Pablo Neruda en Isabel Allende (Chili), Mario Vargas Llosa (Peru), Jorge Luis Borges (Argentinië) en Carlos Fuentes (Mexico). Al dan niet met enige wrevel zal ook de Braziliaanse succesauteur Paulo Coelho vermeld worden, maar voor wie liever op veilig speelt, biedt het land nog altijd Clarice Lispector aan.

Lispector, in 1920 geboren in Oekraïne, vertrok samen met haar Joodse familie op vijfjarige leeftijd naar Brazilië. Enkele jaren later zou haar moeder overlijden waarna de rest van het gezin naar Rio de Janeiro verhuisde waar Lispector haar rechtenstudie aanvatte en als journaliste aan de slag ging. Op 23-jarige leeftijd verwierf ze faam met haar eerste roman Perto do Coração Selvagem (in het Engels vertaald als Near To The Heart), een jaar later huwde ze een diplomaat en zou ze verschillende jaren op buitenlandse posten verblijven, onder meer in Europa. Tijdens die periode schreef en publiceerde ze nog twee romans O Lustre (The Chandelier) en A Cidade Sitiada (The Besieged City). In 1950 scheidde ze van haar man en keerde ze terug naar Brazilië waar ze van haar pen trachtte te leven en onder meer met wisselend succes romans uitbracht. Naast acht romans zou ze ook nog vijf kinderboeken schrijven, alsook verschillende columns en artikels. Tussen 1952 en 1977 (twee jaar na haar overlijden) publiceerde ze daarnaast niet minder dan negen korte verhalenbundels.

Die verhalen verschenen in 2015 voor de eerste maal allemaal samen in een Engelse vertaling onder de titel The Complete Stories, waarbij niet alleen alle gepubliceerde verhalen opgenomen zijn maar ook deze die Lispector nagelaten had en die teruggaan tot haar vroege studentenjaren. In Alle verhalen, de Nederlandse vertaling, zijn conform het Engelse boek de verhalen in chronologische (gepubliceerde) volgorde opgenomen. Bij de keuze van de versies, Lispector durfde wel eens een verhaal na het eerste verschijnen te herschrijven, is zo goed als altijd voor de laatste, vaak meer uitgebreide versies van de teksten gekozen. In een korte bibliografische toelichting worden de keuzes verder onderbouwd alsook waarom een verhaal binnen een bepaald onderdeel opgenomen is. Alle verhalen is immers opgedeeld per publicatie waardoor de geïnteresseerde lezer zelf kan kiezen waar in de bundel te starten.

Een chronologische leesorde is immers niet noodzakelijk, behoudens dan misschien de “Vroege verhalen”. Die bevatten nog niet het meesterschap van de latere teksten, en hebben een zoekende schrijfster die weliswaar al de thema`s die haar definiëren had, maar nog de stijl miste die hen rechtmate toekomt. Het werk van Lispector schittert immers in een vreemd soort banaliteit waarbij dagdagelijkse gebeurtenissen en beslommeringen, mede dankzij de manier waarop ze deze geeft, naar een andere wereld lijken op te stijgen en boven zichzelf uitgroeien. Of het daarbij om familiebanden gaat, de beslissing om geschenk al dan niet te geven of de relatie tussen twee mensen doet er niet zoveel toe; de taal en vertelling primeert. De lezer zelf merkt er weinig van, Lispector leest vlot weg maar ondertussen heeft ze wel een heel eigen vertelling gecreëerd die onder de huid kruipt.

Lispector was als Joodse via haar vader in contact gekomen met het kabbalisme en het Spinozisch pantheïsme. Dit zou zijn weg vinden naar haar romans en verhalen, nu eens duidelijk op de voorgrond en dan weer subtiel verweven in een verhaal dat oppervlakkig een heel andere vertelling lijkt te zijn. Op die manier krijgen niet alleen de romans maar ook de korte verhalen een heel nieuwe dimensie die zeker wanneer men meerdere verhalen na elkaar leest tot een vreemde roes leidt. Het is daarbij niet altijd duidelijk wat net geschreven werd en wat tussen de zinnen en woorden door getoond werd. Lispector mag dan wel niet hermetisch schrijven nog mystiek beogen, de manier waarop ze haar verhalen brengt, leidt daar wel finaal toe.

Behoudens de vroegste verhalen is het moeilijk om de ene bundel boven de andere te verkiezen. Al snel immers vindt ze haar stem die doorheen het geheel weerklinkt en een Brazilië toont dat hoogstens op een aantal minimale details (het feit dat de aan bod gekomen families vaak dienstmeisjes hebben) na naar een universaliteit streeft. De manier waarop Lispector haar verhalen weeft, zorgt er zelfs voor dat een lezer midden in een verhaal kan vallen en toch meteen meegesleept wordt. Begin en einde zijn weliswaar aanwezig maar de `tranches de vie` die ze vaak vormen, hebben een start en einde dat lang voor en na het geschreven ligt, in die zin is elke start aanvaardbaar.

Over de verhalen zelf veel vertellen of ontsluiten is met andere woorden nutteloos. Zo is niet het feit dat een rijkere vrouw een arme bedelaar niet anders dan een hoog bedrag kan geven, of dat een leerlinge van de lagere school zich op een vreemde manier verhoudt tot haar leraar belangrijk. Net zo min als de ontknoping van het verhaal over de vrouw die besluit de trein te verlaten omdat ze twee mannen met wie ze een coupé deelt, terecht wantrouwde. Het zijn verhalen met een thema, maar dat thema is slechts een excuus om iets anders te vertellen dat zich verborgen houdt tussen de tekens en als een openbaring overkomt voor wie een theologische term verkiest.

Het knappe aan Clarice Lispector is de manier waarop ze in haar verhalen speelt met grammatica en woorden op een manier die achteloos lijkt en, zo toont de vertaler in een nawoord aan, slechts bij een aandachtige lezing opvalt en haar `onlogica` aantoont. Maar zelfs voor wie het opvalt, is het dan waarschijnlijk al te laat en heeft de tekst zich al vastgebeten waarbij de boodschap of misschien het gebrek er aan al doorgedrongen is en de lezer meegesleept heeft in de wereld zoals Lispector die wenst te tonen. Hoe aanlokkelijk het ook mag lijken, is het dan ook niet aangewezen om het gehele boek te verslinden?Beter is het maximaal één van de bundels, dan wel enkele verhalen eruit, te lezen en laten bezinken alvorens opnieuw de wonderlijke wereld van Lispector te bezoeken.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

vijf × 2 =