Sand and Sorrow




92

Er zijn schijnbaar toch nog mensen die hun Louis Paul Boon
kennen – “schop de mensen tot zij een geweten krijgen”, schreef de
roemruchte zuurpruim ooit. Om er meteen aan toe te voegen: “wat
heeft het alles voor zin?” Vanuit een gelijkaardige gedachte
krijgen we nu ‘Sand and Sorrow’, een documentaire van Paul
Freedman, die de genocide in Darfoer onder de aandacht probeert te
brengen. Freedman mikt gedeeltelijk op een analyse van de
gebeurtenissen, ja, maar nog meer dan dat wil hij zijn publiek
confronteren met de onmenselijke gruwel ervan, zodat hij een
emotionele reactie kan losweken. Zijn publiek schoppen tot het een
geweten heeft. Of het veel zal uithalen, blijft ook hier uiteraard
maar de vraag, maar niemand kan ontkennen dat Freedman een harde
trap geeft op een pijnlijke plaats.

De regisseur levert in eerste instantie een helder historisch
overzicht van het conflict. Soedan – een van de grootste landen in
Afrika – werd in 1956 onafhankelijk van de Britten, en na
verschillende machtswisselingen, kwam dictator Omar Hasan Ahmad
al-Bashir aan de macht; een moslim met fundamentalistische trekjes.
Vooral het zuiden van het land en het westelijke gebied Darfoer
hadden te lijden onder zijn bewind, aangezien vooral in het zuiden
niet-moslim woonden. Jarenlange achterstelling leidde tot protest
en uiteindelijk tot een burgeroorlog tussen de regering en het arme
zuiden, die overwaaide naar Darfoer. De inwoners van die regio
hadden eigenlijk hun hele geschiedenis lang al het gevoel dat ze
werden achtergesteld, omdat ze afkomstig waren van Afrikaanse
stammen, in plaats van Arabische. Het culturele verschil tussen hen
en de Arabieren was voor alle praktische doeleinden
verwaarloosbaar: ze waren moslims, en hadden een zwarte huidskleur,
maar Arabisch was niet hun moedertaal. Bijgevolg werden ze
achtergelaten bij socio-economische vooruitgangen. Enkele
protestaanvallen van Darfoerse organisaties leidden tot een
bloedige onderdrukking: doodseskaders van de overheid vermoordden
de mannen en kinderen, en gebruikten verkrachting als
terreurmiddel. Over de loop van enkele jaren vielen er
honderdduizenden doden, en werden ettelijke honderden dorpen
platgebrand, terwijl de internationale gemeenschap toekeek en zo
goed als niets deed. Iedereen wist ervan en beweerde gechoqueerd te
zijn, maar veel daadkracht kwam er niet aan te pas.

De techniek die Freedman gebruikt om dat verhaal te vertellen en
– bovenal – om de gruwel ervan tastbaar te maken voor zijn publiek,
kun je gerust omschrijven als shock tactics. Nog tijdens
de eerste vijf minuten zien we beelden van verschrikkelijk
toegetakelde kinderlijken, allicht opdat iedereen die van plan was
om na een kwartier weer te vertrekken, die alvast op zak kan
steken. En ook later wordt er niet bepaald op een suggestieve of
subtiele manier te werk gegaan. We krijgen een bombardement aan
horrorbeelden en quotes – zowel van geïnterviewde politicologen als
op de voice-over van George Clooney – die onomwonden de schuld in
het kamp van de overheid leggen. Wat dacht u bijvoorbeeld van
beelden van de Soedanese overheid, die worden geïntercut met
archiefbeelden van Hitler? Subtiel? Nauwelijks. Duidelijk? Ik zou
denken van wel. ‘Sand and Sorrow’ wil informeren, maar vooral ook
empathie opwekken. Freedman zoekt geen excuses voor wat hij
probeert te doen – hij wil mensen tot handelen aanzetten en
gebruikt zijn film als rallying cry. Beelden van dode
kinderen zijn absoluut manipulatief – als je cynisch bent, zou je
kunnen zeggen dat het makkelijk scoren is – maar geen mens die zal
kunnen beweren dat het niet effectief is.

Freedman is sowieso een goed verhalenverteller, daar kan geen
twijfel over bestaan. Een complexe politieke situatie wordt tijdens
de eerste helft van de film erg duidelijk uit de doeken gedaan, en
ook daarna vindt de regisseur clevere structurele trucjes om zijn
publiek bij de les te houden. Hij keert regelmatig terug naar
dezelfde mensen in een vluchtelingenkamp, zodat hij een
continuïteit kan opbouwen in zijn verhaal, en hij gebruikt de
voice-over om voortdurend te blijven samenvatten. Let er maar eens
op hoe de vertelstem eigenlijk zelden echt nieuwe informatie
aanreikt. Eerst toont de regisseur via archiefbeelden en interviews
wat hij wil vertellen, en vervolgens vult de voice-over aan: de
narratie vat samen en breidt bepaalde ideeën uit, maar zal zelden
iets totaal nieuws op het publiek loslaten (vergelijk dat met de
manier waarop pakweg Michael Moore zijn vertelteksten
gebruikt).

En hoewel je zijn methodes inderdaad soms in twijfel kunt
trekken (zo laat hij ook verschillende verhalen horen die in feite
op hetzelfde neerkomen, maar gewoon meer gewicht in de schaal
leggen van zijn emotioneel discours), zal het een straffe zijn die
kan zeggen dat ‘Sand and Sorrow’ hem niet raakt. De kern van de
hele film is een simpele en schijnbaar oprecht verontwaardigde
noodkreet: dit is een genocide, de systematische en koelbloedige
moord op honderdduizenden mensen, en ze is nu aan de gang, terwijl
de film werd gemaakt en uitgebracht. We zullen nooit kunnen zeggen
dat we het niet geweten hebben. Hoe we dan ons gebrek aan actie
verantwoorden, moeten we zelf maar weten.

Het is makkelijk om cynisch te doen, natuurlijk. Als het de
filmmakers dan toch allemaal zo hoog zit, waarom gaan ze dan zelf
niet naar Darfoer om hulp te verlenen? Als die George Clooney (die
ook als executive producer op de aftiteling staat) er dan
toch zo mee begaan is, waarom speelt hij dan mee in ‘Ocean’s
Thirteen’ om nog een paar miljoen op z’n bankrekening te zetten?
Dat soort kritieken zijn quasi onvermijdelijk, maar ze gaan wel
voorbij aan het belang dat de geschiedenis wordt vastgelegd terwijl
ze gebeurt. Dat het on the record gaat, dat de feiten
(samen met de meningen en de emotionele manipulatie die erbij
horen) worden vastgelegd.

Wie zal er naar ‘Sand and Sorrow’ gaan kijken, buiten dan die
paar leerkrachten Nederlands die in hun vrije tijd flyers gaan
ronddelen voor Unicef? Het valt me moeilijk te geloven dat mensen
op een zaterdagavond naar ontbindende kinderlijkjes zullen gaan
kijken in plaats van naar het laatste stukje glad entertainment uit
Amerika. Maar misschien kan het af en toe toch geen kwaad om eens
een beetje de masochist uit te hangen. Goed voor de nachtrust is
het niet, maar je wilt toch niet zeggen dat je er niets van
afwist?

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

5 − vier =