"Gonna make you just as vulnerable as I was, daddy", zong het popnimfje Jewel op haar debuut Pieces Of You. Diezelfde gedachte leidde Jóhann Jóhannsson tot het maken van IBM 1401, A User’s Manual, waarop hij meer dan dertig jaar oude digitale opnames van zijn vader bewerkt met een strijkersorkest.
Eind 1964 werd de IBM 1401 in IJsland ingevoerd. Jóhann Gunnarsson, de vader van Jóhann Jóhannsson (in IJsland is het nog steeds de gewoonte dat je als achternaam de voornaam van de vader een –sson- of –dóttir-suffix toedient, al naargelang het geslacht) werd aangesteld als onderhoudsingenieur van die eerste computer. De man was een uitstekend technicus en haalde de eerste elektronische klanken uit de IBM 1401. Het verwondert niet dat zoonlief Jóhann dertig jaar later met Apparat Organ Quartet van die gruizige, aan Kraftwerk verwante elektrorock maakt. De appel valt ook in IJsland niet ver van de boom.
Jóhannsson ziet die erfenis van zijn vader niet alleen als de geboorte van de IJslandse elektronische muziek, maar ook als provocatieve interactie tussen mens en machine, als een missing link tussen de menselijke vooruitgang en de technologische groei. Toen choreografe Erna Omarsdóttir hem vroeg de begeleiding voor een nieuw dansspektakel te schrijven, kwam Jóhannsson bij de oude opnames terecht. Hij incorporeerde ze in de score en liet ze door het zestigkoppige Praagse Philharmonic Orchestra registreren. De muziek is zo rijk aan beelden dat ze een entiteit op zich vormt.
Vijf composities staan er op IBM 1401, A User’s Manual, elk van om en bij de tien minuten. Telkens opnieuw vormt de spaarzame elektronica een etherische basis voor de somptueuze strijkers. De symbiose van klassieke en elektronische muziek vertoont gelijkenissen met de artiesten van het Type label, al gaat Jóhannsson veel breder en roept IBM 1401, A User’s Manual echo’s op van zowel Rachel’s en Blindfold als van Stafrænn H´kon en Decoder Ring.
"IBM 1402 Card-Read-Punch" wordt gekenmerkt door een fascinerende schoonheid. Het nummer ontvouwt zich als een ware elegie die in crescendo naar een zachte climax toewerkt en refereert hierbij aan Sigur Rós, waarbij het strijkerskwartet Anima eenzelfde onderhuidse spanning opwekt. De uiterst nauwgezette elektronicatoetsen en de ijle stem van choreografe Erna Omarsdóttir maken van "IBM 729 Magnetic Tape Unit" een angstaanjagende track waarin de gure poolwind na maanden van eeuwige duisternis het licht aankondigt. Waar pakweg Max Richter voor een minimale aanpak kiest, schuwt de man uit Reykjavik het grote gebaar niet. Steeds weer zijn er die aanzwellende strijkers die de oude opnames met een zweem nostalgie aankleden.
"IBM 1403 Printer" wordt door een authentieke audio-instructiegids voorgelezen. Het is de minst interessante track van de plaat. Ook de vocoder in het laatste nummer mocht gerust achterwege gelaten worden. Dit zijn echter de weinige puntjes van kritiek op dit uitermate bezwerende album.
Het kwaliteitslabel 4AD schonk ons dit jaar al meesterwerkjes van onder meer Scott Walker, M. Ward en TV On The Radio. Deze ongewoon mooie plaat past perfect in dat rijtje. Als een warm lappendeken steekt Jóhannsson een goudmijn voor cineasten ineen. Dit tot kunst verheven anachronisme is een mooi voorbeeld van tijdloze muziek.
Jóhann Jóhannsson is live te zien op 19 november in de Vooruit (Gent) en op 20 november in het Stuk (Leuven). Op 24 februari 2007 speelt hij ook op het Nordic Light Festival in CC Hasselt.
