Woman in the Dunes

Een man en een vrouw staan samen zand te scheppen, ergens in een
dal in de duinen, langs alle kanten omgeven door steile wanden van
het spul. Een Sisyphusarbeid bij uitstek – ze kunnen eeuwig bezig
blijven, altijd zal er meer zand in de plaats schuiven. Op een
bepaald moment merkt de man op: ‘Schep je zand om te leven of leef
je om zand te scheppen?’ Een vraag die we ons allemaal kunnen
stellen en die de belangrijkste metafoor vormt in een film vol met
metaforen. ‘Woman in the Dunes’, een Japanse film van Hiroshi
Teshigahara uit 1964, kende bij z’n oorspronkelijke release enig
succes in arthouse kringen, won prijzen en werd vervolgens
grotendeels vergeten. De dvd-release die we nu krijgen, is bij mijn
weten de eerste keer dat de film vrij verkrijgbaar is en dat is
iets om dankbaar voor te zijn – ‘Woman in the Dunes’ is immers een
moeilijke, ontoegankelijke, maar ook o zo mooie en uitdagende film,
waarin twee en een half uur lang interessante ideeën naar je kop
worden gesmeten, gecombineerd met een soms adembenemende fotografie
en sfeerzetting.

Het verhaal begint met een schoolmeester die in z’n vrije tijd de
woestijn intrekt, op zoek naar insecten. Zijn naam is Niki Jumpei,
maar namen zijn irrelevant in deze film – ze worden niet of
nauwelijks gebruikt, en gezien het extreem beperkte aantal
personages, doen ze toch niet ter zake. Dit is een film over een
man en een vrouw, en zo kun je hen dan ook definiëren: Man en
Vrouw. Hoe dan ook, na een dagje insectenkijken is Niki te laat om
z’n bus terug naar huis te nemen. De bewoners van een naburig dorp
stellen voor dat hij de nacht doorbrengt bij één van hen – meer
bepaald, een vrouw die in een krakkemikkig huisje woont op de bodem
van wat in essentie een zandput is. De enige manier om erin of
eruit te raken, is via een touwladder. Eens je beneden bent, ben je
langs alle kanten ingesloten door zand.

De vrouw, wiens naam we zelfs nooit te weten komen, is vriendelijk
en gastvrij – zelf brengt ze haar nachten door met het scheppen van
zand, dat vervolgens via een hijskraan bovenaan de put wordt
weggesjouwd door de andere dorpelingen. Indien ze stopt met
scheppen, legt ze uit, zal het zand het huisje wegvegen. De
volgende ochtend wordt Niki wakker om een vreemde ontdekking te
doen: de ladder is weg. De dorpelingen zetten hem in feite gevangen
bij deze eigenaardige vrouw en doemen hem om zelf mee zand te
scheppen. Het is dat of bedolven worden.

Het zoeken naar betekenis in het leven, naar een zinvolle invulling
van de tijd die je hebt, staat centraal in ‘Woman in the Dunes’:
het scheppen van zand is zo frustrerend omdat je er nooit iets mee
lijkt te bereiken en mensen hebben het nu eenmaal nodig om te
kunnen zeggen dat ze iets van waarde presteren in hun leven. Niki
komt naar de duinen in de hoop een nieuwe insectensoort te vinden,
zodat z’n naam in een biologieboek zal verschijnen – zijn eigen
kleine claim op onsterfelijkheid, op een belangrijke prestatie. Op
de voice-over horen we hem klagen dat al de rest in zijn leven is
gedegradeerd tot bureaucratie – formulieren, paspoorten,
stempels… In zeer korte, bijna subliminale flash-backs krijgen we
zijn vrouw te zien, maar we komen nooit precies te weten hoe de
relatie tussen die twee zit. Leeft ze nog? Zijn ze nog bij elkaar?
Houdt hij nog van haar? Wat heeft zijn leven in Tokio te betekenen,
hoe waardevol is het? In ieder geval is het niet waardevol genoeg,
anders zou hij niet in z’n eentje door het zand sjokken op zoek
naar een insect om hem een belangrijk gevoel te geven.

Daarna komt hij terecht in de zandput en de zinloosheid van zijn
eindeloze arbeid is bijna om gek van te worden. De vrouw lijkt er
niet mee in te zitten – ze gaat door met het scheppen van zand en
schijnt voor de rest niets te verwachten. Op een bepaald moment
roept de man het simpelweg uit: ‘Het is zinloos! Het zand kan
heelder steden en landen verzwelgen, als het wil!’ Yup. Je kunt
zand scheppen zoveel je wilt, er blijft altijd bijkomen. Je kunt je
hele leven lang proberen om een zinvol bestaan te leiden, maar
uiteindelijk moet je toch sterven. Het verschil tussen de man en de
vrouw is dat zij dat heeft aanvaard, en hij nog niet.

Vanuit dat centrale gegeven wordt de relatie tussen Niki en de
vrouw in de duinen gebruikt om andere thema’s te verkennen – de
tegenstelling tussen de grote stad en het platteland, bijvoorbeeld.
Niki is een stadsmus, een feit waar regelmatig naar wordt
gerefereerd door de vrouw. Aanvankelijk voelt hij zich, als
intellectueel, te goed om zand te scheppen, maar daar komt
noodgedwongen snel verandering in. De voor de hand liggende
spanningen tussen een man en een vrouw komen er ook bij kijken –
voor zijn tijd was ‘Woman in the Dunes’ een opvallend seksueel
geladen film. Zodra blijkt dat Niki de put niet meer uitkan, begint
er een machtsstrijd tussen hem en de vrouw, met duidelijk seksuele
overtonen. En hoewel hun relatie over de loop van het verhaal
ietwat stabiliseert, blijft die agressie tussen hen altijd
aanwezig. Nog een thema dat wordt aangekaart, is de manier waarop
de samenleving een individu kan uitbuiten – zit de vrouw vrijwillig
in die put? Ze lijkt in ieder geval geen wens te hebben om te
ontsnappen, maar wat voor dorp is dat eigenlijk dat ze haar daar zo
laten zitten?

Teshigahara filmt dat alles op een somptueuze manier – we
krijgen shots van zandkorrels zo groot als een huis, van
wegglijdend zand dat bijna water lijkt en bovenal keer op keer,
close-ups van de huid van de acteurs, bespikkeld met zandkorrels.
‘Woman in the Dunes’ is in zekere zin een zeer sensuele film,
waarin het lichamelijke erg belangrijk is. Aan het begin van de
film ziet Niki de vrouw slapen, naakt, haar lichaam vrijwel geheel
bedekt in zand, en we begrijpen maar al te goed hoe aantrekkelijk
ze op dat moment voor hem is. Er zitten twee seksscènes in de film
– één ongeveer halverwege, waarin een handgehouden camera in pure
nouvelle vague-stijl de acteurs bijna op de neus wordt gedrukt, en
één aan het einde, waarin de context van de seks helemaal anders is
en filmstijl dus ook: allemaal wide shots, met relatief weinig
beweging. De visuele stijl van deze prent getuigt al van evenveel
intelligentie als de ideeën in het scenario.

‘Woman in the Dunes’ is een metafoor, het is een parabel, maar het
wordt niet op die manier gebracht. De manier van filmen en de
naturalistische acteerprestaties lijken eerder een realistische
prent te suggereren. Het mooie aan een parabel is tenslotte dat de
personages niet weten dàt ze in een parabel zitten – de hele film
wordt gebracht op een manier die ze in het Engels zeer mooi “at
face value”
noemen. Geen nadrukkelijke knipoogjes naar het
publiek dat het allemaal maar symbolisch bedoeld is, nee, de kijker
mag zelf het werk doen. En zo hoort het. ‘Woman in the Dunes’ is
een wonderlijke film, waarin de beide hoofdpersonages rondrollen in
het graf van de moderne maatschappij en tegen beter weten in
proberen om tijdig het zand weg te scheppen, voor ook zij bedolven
worden.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

4 − 2 =