Er zijn tentoonstellingsruimtes die hun bezoekers bijna ongemerkt op afstand houden. Een museumzaal met witte muren, een neutrale vloer, een zorgvuldig uitgelichte sculptuur: de kunst staat er als het ware op zichzelf. Villa Les Zéphyrs in Westende doet precies het tegenovergestelde. Wie hier de tentoonstelling Intiem bezoekt, stapt niet zomaar een tentoonstellingsruimte binnen, maar een huis. Een echt huis bovendien, met een geschiedenis, een keuken, een badkamer, een eetkamer, een fumoir, glas-in-loodramen, behangpapier en meubilair.
Nog voor het eerste hedendaagse kunstwerk zich aandient, is de bezoeker al binnengedrongen in een wereld die ooit toebehoorde aan een familie en waarin wonen, vakantie vieren, eten, rusten en samenleven centraal stonden. Dat maakt Villa Les Zéphyrs niet alleen tot het decor van Intiem, maar eigenlijk tot een van de belangrijkste ‘werken’ van de tentoonstelling.
Villa Les Zéphyrs aan de Henri Jasparlaan 173 werd in 1922 gebouwd als vakantiewoning voor de Gentse militaire arts Henri Muyshondt, ter vervanging van de vooroorlogse villa Mon Abri uit 1902, die tijdens de Eerste Wereldoorlog verloren ging. Architect Oscar Van de Voorde ontwierp de nieuwe villa op basis van een concept dat hij al in 1910 voor de Wereldtentoonstelling in Brussel had ontwikkeld. Het resultaat is een relatief bescheiden, maar bijzonder verfijnde vakantiewoning in gele baksteen, met een sterk uitgewerkte gevel en een interieur dat tot de meest bijzondere voorbeelden van vroegtwintigste-eeuwse interieurkunst in Vlaanderen behoort. De villa werd in 2000 als monument beschermd.
Vooral het interieur maakt Les Zéphyrs uitzonderlijk. Verschillende elementen van het meubilair en de aankleding zijn van de hand van Henry van de Velde, een van de sleutelfiguren van de Belgische art nouveau en een belangrijke wegbereider van het modernisme. Een merkwaardige historische nuance is dat het meubilair niet oorspronkelijk voor deze villa werd gemaakt, maar afkomstig is uit een ander gebouw en later in Les Zéphyrs werd geïntegreerd. Toch is de eenheid van het interieur vandaag zo overtuigend dat het huis opnieuw de sfeer oproept van een welgestelde vakantiewoning uit het interbellum.
Die historische gelaagdheid is belangrijk voor Intiem. De expo, samengesteld door gastcurator Jan Leysen – een hartstochtelijke kunstverzamelaar en strafpleiter afkomstig uit Kortrijk – brengt achttien gerenommeerde kunstenaars samen rond een begrip dat tegelijk vanzelfsprekend en bijzonder moeilijk te definiëren is. Intimiteit is immers niet alleen liefde of seksualiteit. Het gaat evenzeer over nabijheid, vertrouwen, herinnering, kwetsbaarheid, het lichaam, familie, identiteit, bezit en de grens tussen wat we met anderen delen en wat we liever voor onszelf houden. Precies die brede interpretatie maakt de tentoonstelling interessanter dan een expo die het thema uitsluitend vanuit het persoonlijke of erotische zou benaderen.
De keuze om hedendaagse kunst in deze historische woning te tonen, is daarbij bijzonder geslaagd. Een huis is per definitie een intieme plaats. Het is de plek waar de publieke façade kan verdwijnen, waar mensen hun gewoontes ontwikkelen, waar herinneringen zich ophopen en waar objecten vaak een emotionele waarde krijgen die buitenstaanders niet meteen begrijpen. In Les Zéphyrs wordt die beslotenheid echter opnieuw publiek gemaakt. De bezoeker kijkt binnen in een voormalig privéleven en wordt vervolgens geconfronteerd met hedendaagse kunstenaars die precies die begrippen van nabijheid, herinnering en kwetsbaarheid opnieuw bevragen.
Een van de meest overtuigende werken is “Domestication” van Koen Vanmechelen, waarmee de bezoeker onmiddellijk wordt geconfronteerd bij het betreden van de villa. De kunstenaar toont een opgezette toekan bij de opening van een uitgeholde boomstam, vastgebonden met touw en op een sokkel geplaatst. Het beeld is aanvankelijk bijna bevreemdend eenvoudig. Een vogel, een boomholte, een stuk touw. Maar hoe langer men kijkt, hoe ongemakkelijker het werk wordt. De toekan is een wild dier dat door de mens letterlijk in een tentoonstellingsobject is veranderd. De boomholte waarin het dier in de natuur zou kunnen nestelen, werd uit het bos gehaald, uitgehold, dichtgebonden en naar de menselijke leefwereld gebracht. Daarmee krijgt “Domestication” een veel diepere betekenis dan de titel aanvankelijk doet vermoeden. Intimiteit betekent immers dat we iemand of iets dichterbij halen. Maar wanneer verandert nabijheid in bezit? Wanneer wordt zorg controle? En wanneer wordt de behoefte om iets bij ons te houden een vorm van onderwerping? Vanmechelen maakt die vragen bijna tastbaar. Het werk is zowel teder als gewelddadig: we willen het wilde dier beschermen, bewaren en dichtbij ons houden, maar precies daardoor ontnemen we het zijn vrijheid. Het is een van de werken die het centrale thema van de expositie het scherpst formuleert. Vanmechelen is daarmee overigens niet toevallig in deze tentoonstelling aanwezig. Zijn bredere oeuvre draait al jaren rond de verhouding tussen mens, dier, domesticatie, genetische diversiteit en de voortdurende uitwisseling tussen natuur en cultuur. In Les Zéphyrs verschuift hij het accent bewust van het gedomesticeerde dier naar het wilde beest dat aan domesticatie probeert te ontsnappen.
Ook de aanwezigheid van fotografie is essentieel, omdat fotografie misschien wel het medium is dat het dichtst bij het idee van intimiteit staat. Een foto is immers vaak een vorm van toegang tot het persoonlijke leven van iemand anders. We kijken naar een gezicht, een lichaam, een familie, een kamer of een moment dat oorspronkelijk niet voor ons bedoeld was. Tegelijk blijft een foto altijd een constructie: wat wordt getoond en wat wordt buiten beeld gehouden? Dat spanningsveld is bijzonder sterk aanwezig in het werk van Tom Callemin, die met Intiem een interessante verbinding legt tussen fotografie, perceptie en identiteit. Callemin bouwt in zijn studio zorgvuldig geconstrueerde werelden met onder meer hout, klei, gips, licht en schaduw en fotografeert vervolgens die kunstmatige realiteiten. Zijn beelden lijken op het eerste gezicht fotografische registraties, maar blijken bij nader onderzoek geconstrueerde situaties te zijn. Daarmee stelt hij een fundamentele vraag: waarom geloven we eigenlijk zo gemakkelijk wat een foto ons toont?
Het werk van Ronny Delrue is nog directer met herinnering en verlies verbonden. Zijn reeks “Lost Memory”, waartoe ook de in de tentoonstelling getoonde fotoprint uit 2005 behoort, vertrekt van oude portretten die hij onder meer op rommelmarkten vindt. Gezichten en lichaamsdelen worden gedeeltelijk bedekt, overschilderd of uitgewist. Wat ooit bedoeld was om iemand voor altijd zichtbaar te maken, wordt daardoor opnieuw een beeld van verdwijnen. Het intrigerende is dat Delrue door iets weg te nemen juist méér verbeelding activeert. Wie zijn de mensen op de foto? Wat was hun relatie? Waarom werd de foto ooit gemaakt? Wie bewaarde ze? En waarom is ze uiteindelijk op een rommelmarkt terechtgekomen? Het ontbreken van informatie maakt de kijker medeplichtig aan het reconstrueren van een leven. In die zin is “Lost Memory” een bijzonder treffende bijdrage aan Intiem: intimiteit gaat niet alleen over wat we weten van anderen, maar ook over alles wat verloren gaat en wat we nooit meer kunnen achterhalen. De kunstenaar beschouwt het portret bovendien als een ontmoeting tussen de geportretteerde, de kijker en de maker.
Bij Joëlle Dubois krijgt het thema dan weer een meer uitgesproken lichamelijke en psychologische lading. Haar oeuvre onderzoekt onder meer gender, vrouwelijkheid, seksualiteit, identiteit en de manier waarop mensen zichzelf presenteren in een wereld die steeds sterker door sociale media wordt bepaald. Haar schilderijen lijken vaak speels en kleurrijk, maar onder die aantrekkelijke oppervlakte zit een veel ongemakkelijker verhaal over kijken en bekeken worden, over zelfbeeld en kwetsbaarheid. Dat maakt Dubois bijzonder relevant voor een tentoonstelling die de vraag stelt wat er gebeurt wanneer iemand ons dichtbij laat komen. In onze digitale cultuur lijkt intimiteit voortdurend gedeeld te worden: foto’s, selfies, relaties, lichamen, emoties en persoonlijke ervaringen worden massaal publiek gemaakt. Maar meer zichtbaarheid betekent niet noodzakelijk meer intimiteit. Integendeel: hoe meer we van elkaar zien, hoe minder zeker we soms weten wie iemand werkelijk is. Het is precies die paradox die in het werk van Dubois blijft nazinderen.
De aanwezigheid van Cindy Wright brengt dan weer een andere gevoeligheid binnen. Haar werk is sterk verbonden met het lichaam, de natuur, vergankelijkheid en de traditie van het stilleven. Haar hyperrealistische beelden hebben vaak een schoonheid die tegelijk aantrekt en verontrust. Ook daarin schuilt een vorm van intimiteit: wie heel nauw naar een lichaam of een natuurlijk object kijkt, ontdekt niet alleen schoonheid, maar ook kwetsbaarheid, verval en sterfelijkheid. Dat maakt haar aanwezigheid in de tentoonstelling meer dan een illustratie van het thema. Ze herinnert eraan dat het intieme uiteindelijk ook altijd lichamelijk en tijdelijk is. Cindy Wright behoort dan ook duidelijk tot de kunstenaars die bewust en expliciet voor Intiem werden geselecteerd.
Innemend is zeker het ingepakte hart van de wereldberoemde Christo. Waar deze Bulgaars-Amerikaanse kunstenaar normaal gesproken bekendstaat om zijn monumentale projecten (zoals het inpakken van de Rijksdag of de Arc de Triomphe), toont dit kleinere, ingepakte hart juist een extreem kwetsbare, verborgen en beschermde emotie. Het bevallige werkje fungeert dan ook terecht als blikvanger op de aanlokkelijke poster van deze boeiende en heel verzorgde expositie.
Naast de reeds vermelde kunstenaars zijn in Intiem ook nog werken te bewonderen van onder meer Elke Andreas Boon, Olivier Bulteel, Anton Delabie, Ellen Dhondt, Anthony Duffeleer, Bart Gielen, Annabella Guetatra, Pieter Jan Martyn, Nancy Moreno en Joke Raes.
De grote kwaliteit van Intiem is uiteindelijk dat de tentoonstelling het begrip niet dichttimmert. Er wordt geen definitie opgedrongen van wat intimiteit zou moeten zijn. De ene kunstenaar benadert het via het dier, de andere via het lichaam, een ander via fotografie, herinnering, identiteit of natuur. Daardoor ontstaat geen uniforme expositie, maar een reeks verschillende stemmen die elkaar soms bevestigen en soms tegenspreken.
En toch is er één constante die de verschillende werken bij elkaar houdt: het huis zelf. Misschien is dat zelfs de belangrijkste curatoriële vondst van Jan Leysen. De historische kamers van Les Zéphyrs zijn geen neutrale achtergrond. Ze herinneren voortdurend aan een tijd waarin privacy en sociale verhoudingen anders georganiseerd waren. De villa was ooit een vakantiewoning van een welgestelde Gentse familie, met aparte ruimtes voor verschillende functies en met een duidelijke scheiding tussen het leven van de bewoners en dat van het dienstpersoneel. Na de Eerste Wereldoorlog werd het kusttoerisme bovendien een belangrijke sociale en culturele praktijk voor de burgerij. De villa is daardoor niet alleen architectuur, maar ook een document van een vroegere manier van leven.
Intiem is uiteindelijk meer dan een verzameling hedendaagse kunstwerken rond een aantrekkelijk thema. Het is een tentoonstelling waarin de plek en de kunst elkaar betekenis geven en die in Villa Les Zéphyrs een extra resonantie krijgen. Ze vertellen niet alleen iets over intimiteit, maar laten de bezoeker ook nadenken over zijn eigen verhouding tot wat privé, persoonlijk en kwetsbaar is. En dat is misschien de meest geslaagde paradox van Intiem: een tentoonstelling die ons uitnodigt om heel dichtbij te komen, maar ons er tegelijk aan herinnert dat er altijd iets zal zijn waar we niet bij kunnen. Want intimiteit begint precies daar waar niet alles zichtbaar, verklaarbaar of toegankelijk is.
Intiem loopt nog tot 28 november 2026.
Intiem, Villa Les Zéphyrs, Henri Jasparlaan 173 in 8434 Westende. Dagelijks van 09:30 tot 12:30 uur en van 13:30 tot 17 uur. Meer info via de website van Middelkerke.
