Villa Empain, een van de mooiste voorbeelden van Brusselse art-deco-architectuur, werd begin jaren 1930 ontworpen door architect Michel Polak in opdracht van baron Louis Empain. Na een bewogen geschiedenis werd de luxueuze villa zorgvuldig gerestaureerd en in 2010 heropend als kunst- en cultuurcentrum van de Boghossianstichting. Vandaag vormt dit architecturale juweel het decor voor Soleil Noir, een tentoonstelling rond Léon Spilliaert (1881-1946), een van de meest oorspronkelijke Belgische kunstenaars van de eerste helft van de twintigste eeuw.

De grotendeels autodidactische Oostendenaar ontwikkelde een heel eigen beeldtaal waarin verlaten zeelandschappen, indringende zelfportretten en bevreemdende interieurs zijn innerlijke wereld weerspiegelen. Met zijn subtiele spel van licht en schaduw, zijn gevoel voor leegte en zijn melancholische blik op de werkelijkheid blijft Spilliaert niet alleen een sleutelfiguur in de Belgische kunstgeschiedenis, maar ook een verrassend actuele inspiratiebron voor hedendaagse kunstenaars.
Spilliaert is bij uitstek een kunstenaar die de zichtbare werkelijkheid gebruikt om de verborgen kamers van de menselijke geest te verkennen. De tentoonstelling Soleil Noir brengt een honderdtal werken van Belgische kunstenaars samen, verspreid over 130 jaar kunstgeschiedenis, en maakt van Spilliaert het fascinerende middelpunt van een dialoog tussen generaties. Zijn eenzame figuren, nachtelijke zeelandschappen en bevreemdende interieurs blijken niet alleen tijdloos, maar vertonen ook een verrassende verwantschap met de beeldtaal van hedendaagse kunstenaars.
De titel verwijst naar de beroemde regel le soleil noir de la Mélancolie uit El Desdichado van de Franse dichter Gérard de Nerval, pseudoniem van Gérard Labrunie. Dat zwarte zonlicht vormt de rode draad door een tentoonstelling die melancholie niet als louter sombere stemming presenteert, maar als een manier om naar de wereld te kijken. De keuze voor Villa Empain geeft die ervaring een extra dimensie: de elegante omgeving vormt een intrigerend tegengewicht voor de onrust, de leegte en de psychologische spanning in de kunstwerken.
Spilliaert liet zich trouwens moeilijk in een kunsthistorisch hokje onderbrengen. Symbolisme en expressionisme bieden aanknopingspunten, maar verklaren zijn bijzondere beeldtaal slechts gedeeltelijk. Vooral in zijn vroege werk, ontstaan in een periode van slapeloosheid, lichamelijke kwetsbaarheid, nachtelijke omzwervingen door Oostende en een sterke fascinatie voor de ontwrichtende gevolgen van absintgebruik, ontwikkelde hij een uitzonderlijk vermogen om de buitenwereld tot drager van een innerlijke toestand te maken. Met Oost-Indische inkt, waterverf, potlood en andere materialen op papier creëerde hij beelden waarin de werkelijkheid herkenbaar blijft, maar tegelijk onwerkelijk begint te ogen.
De tentoonstelling omvat een dertigtal werken van Spilliaert, die worden samengebracht met werk van andere kunstenaars en gegroepeerd rond uiteenlopende thema’s, zoals vriendschappen, melancholie, het landschap, het zelfportret, dromen van de zon en het naakt. Soleil Noir opent in de sfeer die het publiek doorgaans met Spilliaert associeert: donker, raadselachtig en doordrongen van eenzaamheid. In de iconische gewassen tekening in Oost-Indische inkt, pastel en krijt op papier, getiteld “Femme devant le Fairway et la jetée au coucher du soleil” (1903), wordt de omgeving geen geruststellend landschap, maar een mentale ruimte waarin de menselijke figuur verloren lijkt te lopen.
Ook “La solitude” (1901) en “Robinson Crusoé” (1917) roepen een wereld op waarin afzondering zowel een noodlot als een vorm van zelfonderzoek is. Het zijn geen dramatische taferelen in de traditionele betekenis van het woord. De spanning ontstaat juist door wat ontbreekt: menselijke nabijheid, beweging en een duidelijk perspectief op de wereld. De leegte wordt een actieve aanwezigheid.
Die psychologische lading bereikt een indringend hoogtepunt in Spilliaerts Zelfportret uit 1907. De donkere oogkassen, de indringende blik en de scherp gemodelleerde schaduwen maken van het portret veel meer dan een registratie van het eigen gezicht. Spilliaert lijkt zichzelf tegelijk te onderzoeken en op afstand te houden. Het beeld is introspectief zonder sentimenteel te worden: de kunstenaar presenteert zich niet als een zelfverzekerde schepper, maar als iemand die zijn eigen identiteit met enige argwaan bekijkt. Die spanning tussen aanwezigheid en vervreemding loopt als een onderstroom door zijn oeuvre en verklaart mede waarom zijn werk zo sterk aansluit bij de hedendaagse kunst.
Een van de sleutelwerken van Soleil Noir is ongetwijfeld het belangwekkende “La courbe de la Digue” (1907), waarin de Oostendse zeedijk zich uitstrekt tot een haast abstracte lijn. De menselijke aanwezigheid is minimaal, de ruimte lijkt eindeloos en de horizon biedt geen geruststellend perspectief. De zee is hier niet zozeer een schilderachtig onderwerp als wel een mentale ruimte: een plek waar de mens zijn nietigheid ervaart en waar stilte bijna tastbaar wordt. De compositie, met haar strenge lijnen en grote, lege vlakken, bezit een moderniteit die ver op haar tijd vooruitloopt. Dat blijkt ook uit de dialoog met “Jusqu’à ce que la nuit te dise” (2026), een monumentaal textielwerk van het kunstenaarsduo KRJST, dat prominent in de hal van de villa hangt.
Waar Spilliaert de leegte en de onverbiddelijke lijn van de dijk oproept, creëert het wandtapijt met zijn golvende structuren, kleurvlakken en gelaagde texturen een landschap dat doet denken aan geologische formaties en getijdenbewegingen. Het ene werk suggereert een ruimte die zich aan de mens onttrekt, het andere lijkt de verborgen materie ervan bloot te leggen. Het opvallende werk gaat geen louter illustratieve vergelijking aan, maar zoekt aansluiting bij Spilliaerts sfeer van duisternis, verstilling en dreigende openheid. Zo groeit het formele verschil tussen lijn en textuur uit tot een betekenisvolle dialoog over landschap, tijd en waarneming.
De Noordzee is bij Spilliaert nooit zomaar een decor. In werken als “Barques au débarcadère” (1908) en “Plage au crépuscule” (1905) wordt het kustlandschap een toneel van afwezigheid. De boten, de verlaten kust en het laatste licht lijken achtergelaten sporen van een wereld waaruit de mens zich heeft teruggetrokken. Ook “Silhouette du Royal Palace Hôtel, Ostende” (1909) laat zien hoe een vertrouwde plek door licht en schaduw een onheilspellende gedaante kan aannemen. Spilliaert heeft geen spectaculaire gebeurtenissen nodig om spanning op te roepen: een gebouw, een lege promenade of een donkere strook zee volstaan om de werkelijkheid een geheimzinnige lading te geven.
De tentoonstelling laat zien hoe die gevoeligheid weerklank vindt bij kunstenaars uit verschillende generaties. Bij Luc Tuymans bijvoorbeeld, wiens “Zeeofficier” (gouache, aquarel en potlood op vloeipapier) uit 1978 een gebogen figuur op een vrijwel lege strandvlakte toont. Het gezicht gaat schuil onder een witte pet, waardoor de man tegelijk aanwezig en ongrijpbaar blijft. De scène heeft iets absurds en vervreemdends, alsof de figuur uit een verhaal is losgerukt waarvan de context ontbreekt. Tuymans neemt Spilliaerts stijl niet simpelweg over; hij deelt vooral diens vermogen om met een uitgepuurde voorstelling een ongemakkelijke psychologische ruimte te creëren. Ook het werk van Michaël Borremans, Thierry De Cordier, Francis Alÿs, Sofie Muller, Rinus Van de Velde en Loïc Van Zeebroek sluit aan bij die combinatie van figuratie, raadselachtigheid en innerlijke spanning.
Naast de zee en het zelfportret krijgen ook het interieur en het stilleven hun plaats. Bij Spilliaert zijn kamers, stoelen, dozen en parfumflesjes – een verwijzing naar de wereld van zijn vaders parfumeriezaak – zelden neutrale gebruiksvoorwerpen. Ze lijken beladen met een aanwezigheid die niet helemaal zichtbaar wordt. De ruimte is niet langer vanzelfsprekend bewoonbaar, maar verandert in een psychologisch landschap. “Serre d’ennui” uit 1917 suggereert de beslotenheid van een serre, maar geen geborgenheid: de titel benoemt de verveling als een toestand die zich als het ware aan de omgeving vasthecht. Ook “Le rêve” en “La solitude” wijzen op een kunstenaar die het alledaagse gebruikt om iets ongrijpbaars te verbeelden.
Een minder bekende, maar bijzonder boeiende kant van Spilliaert komt tot uiting in zijn naakten. De sensuele tekeningen en gouaches tonen dat zijn oeuvre niet uitsluitend door afstandelijkheid en somberte wordt bepaald. Het lichaam brengt een andere kwetsbaarheid in beeld: tastbaarder, intiemer en soms erotisch geladen. Juist die werken doorbreken het hardnekkige beeld van Spilliaert als uitsluitend de kunstenaar van lege stranden en nachtelijke eenzaamheid. Zijn melancholie is geen uniforme stemming, maar een gevoeligheid die zich in uiteenlopende vormen manifesteert.
Soleil Noir plaatst hem bovendien niet geïsoleerd op een voetstuk. De confrontatie met tijdgenoten als James Ensor, Constant Permeke, Edgar Tytgat, George Minne, Fernand Khnopff en Henry Van de Velde maakt duidelijk hoe rijk en veelzijdig de Belgische kunst rond de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw was. Tegelijk tonen de hedendaagse tegenstemmen dat Spilliaerts betekenis niet ophoudt bij zijn eigen tijd. Zijn werk blijft kunstenaars inspireren omdat het geen sluitende verklaringen biedt, maar ruimte laat voor twijfel, stilte en interpretatie.

Ook zijn latere werk verdient in de tentoonstelling aandacht. In Trois arbres feuillus uit 1944 verschuift het accent naar de vegetatie en de natuur. Dat gebeurt in een periode waarin Spilliaert, na zijn vertrek uit Oostende in 1935, meer aansluiting vond bij zijn omgeving in en rond het Zoniënwoud. De bomen zijn geen louter decoratieve motieven: ook hier wordt de natuur een zelfstandige aanwezigheid, waarin ritme en vorm de plaats innemen van het vroegere kustpanorama. Het werk laat zien dat zijn artistieke blik zich bleef ontwikkelen, zonder dat hij zijn gevoeligheid voor stilte en afzondering verloor.
Soleil Noir, samengesteld door Louma Salamé en Noémie Goldman, is daarmee meer dan een overzicht van een belangrijke Belgische kunstenaar. De tentoonstelling maakt inzichtelijk hoe Spilliaert de zichtbare wereld omvormde tot een spiegel van het innerlijke leven en hoe die benadering blijft doorwerken in de kunst van vandaag. De grote verdienste is dat de werken niet alleen naast elkaar worden geplaatst, maar elkaar wederzijds verhelderen. Spilliaert wordt zo geen historische eenzaat in een eigenzinnig hoekje van de Belgische kunstgeschiedenis, maar een levende gesprekspartner voor kunstenaars die evenzeer geïnteresseerd zijn in de barsten van de werkelijkheid als in haar zichtbare oppervlak.
Zijn werk biedt geen gemakkelijke troost en zoekt geen spectaculaire uitweg uit de duisternis. Het leert ons veeleer dat melancholie ook een vorm van aandacht kan zijn: een manier om scherper te kijken naar wat doorgaans onopgemerkt blijft. In dat zwarte zonlicht blijft Spilliaert, bijna tachtig jaar na zijn dood, verrassend helder aanwezig.
Soleil Noir: Léon Spilliaert, loopt nog tot 19 maart 2027.
De tentoonstelling is te zien in Villa Empain, Franklin Rooseveltlaan 67, 1050 Elsene. Open van dinsdag tot en met zondag van 11 tot 18 uur. Gezien het grote succes is het aangeraden om tickets online te reserveren. Meer info via de website van Ville Empain.



