Mr. Untouchable




92 min. / USA /
2007

Wanneer van een fictiefilm gezegd wordt dat hij meer vragen
oproept dan hij beantwoordt, is dat meestal bedoeld als een
compliment. Ik ben niet zeker of hetzelfde geldt voor documentaires
– net die ene vorm van cinema die we in de eerste plaats gaan
bekijken om geïnformeerd te worden. Van ‘Mr. Untouchable’,
geregisseerd door Marc Levin, is dat nochtans precies de indruk
waarmee je achterblijft. De film geeft een globaal overzicht van
het leven en de carrière van Nicky Barnes, één van de meest
succesvolle zwarte gangsters die ooit in Amerika actief is geweest,
maar is zo frustrerend zuinig met details en uitdieping dat je aan
het einde zin hebt om een vragenlijstje op te stellen en door te
mailen naar de regisseur. Het onderwerp is fascinerend genoeg en
Levins aanpak is onderhoudend, maar ik had continu zin om m’n hand
op te steken en meer informatie te vragen.

De film behandelt ongeveer hetzelfde onderwerp als Ridley Scotts
(heel wat betere) ‘American Gangster’:
terwijl Frank Lucas eind jaren zestig Harlem voorzag van de beste
heroïne die ze er ooit geproefd hadden, rechtstreeks overgebracht
uit Azië, begon Nicky Barnes zijn eigen handel, enkele straten
verderop. (In ‘American Gangster’ werd
Barnes gespeeld door Cuba Gooding Jr, als een ietwat pompeuze
nachtclubeigenaar met veel ambitie en pretentie – zo zie je maar
weer.) In ’65 had Barnes in de gevangenis gezeten samen met een
aantal Italiaanse maffiosi, waaronder “Crazy” Joe Gallo – een
notoire heroïnedealer die in Harlem nog niet echt voet aan de grond
had gekregen omdat hij daarvoor een “zwarte connectie” nodig had.
Eens ze weer vrij waren, gingen Barnes en Gallo dan ook zaken doen.
Om problemen te vermijden, vormde Barnes een “raad”, samen met zes
andere gangsters die in Harlem actief waren. Op die kwamen er geen
bendeoorlogen en was er een organisatie die disputen regelde.

De zaken gingen goed, zeker nadat in 1975 Frank Lucas achter
tralies verdween en er dus een gat in de markt ontstond. Nicky
Barnes werd de godfather van Harlem, ofwel ‘Mr.
Untouchable’. Iedereen wist waar hij mee bezig was, maar de
autoriteiten hadden het bijzonder moeilijk om iets te bewijzen.
Ondertussen leidde hij het leven van een rockster – misdaad loont
niet, tenzij je het heel goed doet. Nadat New York Times Magazine
een cover story over hem schreef, schoot het gerecht dan
toch in actie, en onder orders van Jimmy Carter zelf werd Barnes
gearresteerd en uiteindelijk tot levenslang veroordeeld. Midden
jaren tachtig besloot Barnes de politie te helpen zijn oude
kompanen op te pakken om strafvermindering te krijgen. Hij leeft nu
in het witness protection program.

Dat alles zijn de basisfeiten, maar helaas voert Marc Levin ons
niet veel verder achter de schermen van de Harlemse drughandel
tijdens de jaren zeventig. Hij gaat aan een rotvaart voorbij aan
informatie waar ik meer over wilde weten. Aan het begin van de film
vermeldt Nicky Barnes dat zijn vader “een harde vent” was, die hem
regelmatig een goed pak slaag gaf. Maar daar blijft het dan ook bij
– Levin vraagt er niet op door, of steekt dat materiaal niet in z’n
film. Nochtans lijkt het me niet irrelevant uit wat voor omgeving
zo’n man komt. Wat erger is: niet zoveel later wordt verteld hoe
Barnes in de gevangenis zijn contacten met de Italianen legde en
daarna de distributie van hun drugs in Harlem op zich nam. Allemaal
goed en wel, maar hoe verloopt zoiets dan in de praktijk? Eén van
de meest fascinerende elementen van ‘American Gangster’ was juist
dat je het netwerk aan contacten te zien kreeg: hoe de heroïne van
Azië de VS binnenraakte, hoe het verdeeld werd onder verschillende
familieleden van Frank Lucas, die het dan lieten versnijden en aan
de straatdealers bezorgden. Je hoort altijd wel over dealers, maar
hoe raakt zo’n opgevouwd papiertje met een paar gram drugs nu tot
bij de gebruiker, welke weg legt het af? ‘Mr. Untouchable’ verwijst
er wel naar, maar breidt er niet over uit – net zoals de film over
weinig dingen uitbreidt.

Het grootste gemis in de film, is echter het vrijwel totaal
ontbreken van historische context. De grote ironie van dit soort
verhalen is dat zwarten in Amerika zo weinig opties hebben (of
althans hàdden in die tijd) dat criminaliteit voor veel van hen het
enige alternatief was voor een leven van armoede. Maar als Levin
zich van die ironie al bewust is, laat hij ze onvermeld, net zoals
hij ook niet doorgaat op de paradox dat Nicky Barnes zichzelf
opwierp als een redder van Harlem, terwijl hij zijn eigen volk
vergiftigde met dope. Da’s een interessante kwestie: de zwarte
gemeenschap van Harlem werd in de marginaliteit gehouden, niet
alleen door de repressie van blanken, maar ook door de drugdealers
die dezelfde huidskleur hadden als zij. Maar wie daar meer over
wilt horen, kan best elders zoeken. Historische duiding blijft
beperkt tot enkele luttele shots van Nixon die de oorlog verklaart
aan drugs, en het vrijwel constante gebruik van seventies
hits op de soundtrack.

Marc Levin lijkt zodanig gefascineerd door de bling
bling
van de levensstijl die Barnes en co er op nahielden, dat
hij vergat om een kritische, diepgravende documentaire te maken. Ik
zat continu terug te denken aan ‘American Gangster’, en
aan het feit dat die film, ondanks het feit dat het een
dramatische, narratieve prent was, méér inzichten leek te bieden
dan deze non-fictiefilm. Da’s geen goed teken.

Vormelijk is ‘Mr. Untouchable’ oké, maar niet uitzonderlijk. We
krijgen de standaard mix tussen interviews, archiefbeelden en
krantenartikels, die kàn werken, maar op geen enkel moment
origineel – laat staan vernieuwend – dreigt te worden. Ik zou me er
minder aan storen mocht de film méér te vertellen hebben.

‘Mr. Untouchable’ is een jammerlijk gemiste kans. Een kleurrijk
hoofdpersonage en een boeiend tijdperk worden hier aangewend om een
verhaal te vertellen zonder clou of standpunt. Wat denkt Marc Levin
nu eigenlijk over Nicky Barnes? En kan het hem wel iets schelen, of
is Barnes voor hem gewoon een sterk verhaal om te vertellen, zonder
verder iets te betekenen?

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

5 × 5 =