Ze zijn met niet veel, maar ze bestaan: schrijvers die haast uitsluitend door collegae en critici worden gesmaakt. De Zwitserse Fleur Jaeggy behoort tot dat selecte clubje. Ingewijden prijzen de economie van haar stijl en haar ultragepolijste taalgebruik systematisch de hemel in. De modale lezer dreigt echter verloren te lopen in wat een macabere verkenning is van… Ja, van wat eigenlijk?
Hoe schrijft iemand een boek als De gelukzalige jaren van tucht? Door te schrijven, te schrappen, nog meer te schrappen, opnieuw te schrijven en wederom te schrappen? Zo zou de ontstaansgeschiedenis van Jaeggy’s beroemdste werk er uitgezien kunnen hebben. Verschenen in 1989 en onmiddellijk met een Italiaanse prijs bekroond, verschijnt dit beknopte stuk proza nu in een herziene vertaling. Overigens niet verwonderlijk dat vertalers willen blijven bijvijlen aan Jaeggy’s afgemeten idioom, want wanneer er weinig staat, moeten diegenen die instaan voor de talige transcriptie uiteraard kunnen garanderen dat alle betekenis wel degelijk is overgedragen.
Betekenis is evenwel een groot woord wanneer het om dit boekje gaat. Wat betracht Jaeggy immers? Is dit een verhaal over hoe eenzijdige bewondering kan omslaan in een verboden verliefdheid? Kenschetst deze compacte roman het verstikkende milieu van meisjespensionaten? Kortom: problematiseert de auteur de killige atmosfeer van dergelijke tuchtscholen, waar leerlingen eerder ziekelijke neigingen ontwikkelen dan dat zij opgevoed worden? Of is het een bikkelharde autobiografische biecht, zonder concreet doel voor ogen?
Ziedaar de centrale problematiek bij de leeservaring van De gelukzalige jaren van tucht: het waarom van dit proza wordt de lezer nooit duidelijk. Niet omdat Jaeggy het boek per se ingewikkeld maakt, want zo steekt de schrijfster niet in elkaar. Alleen is haar denken zodanig uitgedund, dat er vooral atmosferen overblijven. Wie hoopt op psychologische diepgang, bloemrijke beschrijvingen van het idyllische landschap waarin de verschillende scholen die Jaeggy doorloopt zich situeren, ideële abstracties over eenzaamheid, opvoeding, of wat dies meer, is eraan voor de moeite.
Met wat voor verwachtingspatroon dan ook: de lezer komt steeds van een kale reis terug, en wel omdat Jaeggy vooral het ontregelen van de leeservaring voor ogen lijkt te hebben. Allicht moest en zou dit een onmogelijke roman worden: een roman waarvoor de taal zelf ontoereikend bleek, gevoelsmatig opgedroogd en monochroom, zodat de lezer vooral het unheimische van het pensionaat in zijn of haar poriën voelt. Taal, stijl, vorm, format: ingezet om te verstoren, zonder meer?
Vraag is dan: volstaat dit om van belangwekkende literatuur te kunnen spreken? Of nog: wat maakt kunst groot, wat maakt kunst tot kunst? Is het geoorloofd de ziel uit een boek te gommen? Met het oog op moderniteit, vernieuwing, een desolaat soort horror? Anderzijds lijkt de deprimerende teneur van dit boek niet Jaeggy’s finale doelstelling, want er zijn heus momenten waarop ze zich goed voelt in de context van het pensionaat, en ze noemt het boekje uiteindelijk ook “de gelukzalige jaren”. Kortom, ook wanneer de lezer de idee achter de rigide stilistiek van Jaeggy als axioma tracht te aanvaarden, botst men op het gebrek aan eenduidigheid, aan richting, aan heldere betekenis.
De vraag nogmaals en deze keer radicaler geformuleerd: heeft kunst, bij de gratie van wat zij aan tijd van haar publiek vraagt (of het nu lezer, kijker of luisteraar weze), niet de verantwoordelijkheid om op zijn minst ergens over te gaan of iets van resonantie los te weken? Is niet emotie het primum movens voor de mogelijkheid tot ontroering, en is dat niet het meest elementaire criterium om kunst aan af te toetsen?
Ondanks bovenstaande moet gezegd dat Jaeggy hier en daar een mooie, weerbarstige, een sporadische keer zelfs een inzichtelijke frase bovenhaalt, waardoor de lezer een glimp van haar metier opvangt. Een glimp maakt evenwel nog geen goed boek. Verre van.
