Jiskefet is al ruim twee decennia een begrip binnen het televisielandschap – in de eerste plaats uiteraard in Nederland. Het absurd-humoristische programma dat werd bedacht, geschreven (nou ja, geschreven) en gespeeld door Michiel Romeyn, Herman Koch en Kees Prins leefde echter jarenlang een soort schemerbestaan op het internet via herinneringen van fans, YouTubefilmpjes, officiële compilaties op VHS-cassette en dvd en de website jiskefet.net, dat een overzicht van alle afleveringen en sketches bevat.
In de zomer van 2021 verscheen er echter onverwacht spannend nieuws op de officiële site van het programma: na lange onderhandelingen zouden alle afleveringen er in zijn geheel en gratis ter beschikking op gezet worden. Banden werden opgepoetst en alle rechten werden geklaard. Dertig jaar nadat de eerste aflevering op VPRO verscheen, werd Jiskefet opnieuw onder de aandacht gebracht. Alsof het toeval een rol speelde, raakte in diezelfde periode ook bekend dat Richard Groothuizen en Rutger Vahl gestart waren met een eigen Jiskefet encyclopedie, die alle informatie en feiten over het legendarische programma zou bevatten. Dat laatste was niet helemaal naar de zin van Michiel Romeyn en Herman Koch, die via een rechtsgeding de publicatie ervan trachtten te verhinderen. Dat laatste is niet gelukt, maar ze haalden wel een slag thuis: over het werk hangt een wikkel die duidelijk maakt dat de encyclopedie niet geschreven noch geautoriseerd is door het trio.
Die scherpe en zelfs overdreven reactie is tezelfdertijd vreemd en net typerend voor Jiskefet. De groep heeft zich doorheen zijn bestaan altijd getoond als enorm beschermend tegenover het eigen werk en nalatenschap, waarbij critici snedig de mond werden gesnoerd en elke verwijzing naar andere humorprogramma`s, humoristen en performers vakkundig van de hand werden gewezen. Jiskefet beschouwde zichzelf als min of meer levend in een uniek universum en tot op zekere hoogte is daar wel iets voor te zeggen. Toen de eerste aflevering in 1990 op VPRO werd uitgezonden, viel er op de Nederlandse tv weinig buiten de lijntjes te lachen. De nalatenschap van in het bijzonder Van Kooten en De Bie bleef als een schaduw over zowat alles links van het humoristisch centrum hangen, terwijl cabaretiers vooral bij de eigen traditie bleven en nauwelijks nog durfden vernieuwen.
In 1988 meende regisseur en producer Pieter Verhoeff dan ook dat in het bijzonder de VPRO haar zondagavond wel eens mocht vernieuwen. Om die reden liet hij een ballonnetje op bij Marjan Luif, die op dat moment vooral bekend was van het (humoristische) kinderprogramma Mevrouw Ten Kate. Luif had er wel oren naar en bracht niet alleen de acteur Kees Prins aan boord, maar ook de radiomakers annex jeugdvrienden Michiel Romeyn en Herman Koch. Die twee werkten voor de VPRO-radio mee aan Borát. Een programma gespeld B, O, R, A, accent aigu, T (1984-1989), dat op de radio de humorgrenzen opzocht. In 1990 volgde een eerste seizoen van vier afleveringen, dat een bescheiden succes kende, maar VPRO-directeur Roelof Kiers er toch van overtuigde om een jaar later een nieuw seizoen van zes afleveringen te brengen. Op dat ogenblik heeft Luif het `jongensclubje` al verlaten. Verhoeff zou het nog een jaar en seizoen uithouden vooraleer Jiskefet volledig het programma van Prins, Koch en Romeyn zou worden.
Hoewel Jiskefet in de eerste seizoenen al verschillende klassieke typetjes (zelf spreken ze liever van karakters) weet te brengen, waaronder de voetbalvader, Johnny en Willie, en Oboema slaan ze pas echt aan bij het grote publiek wanneer in 1995 het vijfde seizoen de befaamde Debiteuren en crediteuren lanceert. In de jaren die volgen zou Jiskefet nog veel andere personages bedenken waarvan weinig echter eenzelfde weerklank vinden, behalve dan “De lullo’s”, drie zogenaamde corpsballen (studenten die lid zijn van een studentenclub) die uitblinken in grove grappen en ongegeneerd racisme, seksisme en elitisme. Aanvankelijk staat het trio zelf wat weigerachtig tegenover het succes dat deze personages hebben bij het brede publiek en dan vooral de groep die ze net portretteren. In de laatste jaren, en zeker na het einde van de tv-show, lijken ze er echter zelf vrede mee te hebben en bouwen ze hun theater-/musicalshows net op rond deze typetjes.
Jiskefet is – of ze dat nu zelf ooit in gedachten hadden of niet – een instituut geworden. In de Jiskefet encyclopedie wordt zoveel ook duidelijk, zij het dan vooral tussen de lijnen. De opzet van beide auteurs is immers niet zozeer om louter de geschiedenis van het programma te schrijven als wel om zoveel mogelijk informatie er over te bundelen. Dat betekent dan ook dat ruim aandacht besteed wordt aan zowel alle mogelijke karakters die doorheen de reeks aan bod kwamen als aan allerlei tv-progamma’s, thema’s en bekende figuren die op de een of andere manier in het Jiskefet-universum opdoken. Dat de uitgebreide lijst desondanks niet volledig is, kan je de auteurs echter niet kwalijk nemen. Op zich was het al een huzarenstuk om zoveel Jiskefet-informatie te verzamelen voor de reeks opnieuw beschikbaar was. Daarnaast wordt het leeuwendeel van de encyclopedie ingenomen door elke aflevering kort te beschrijven, onderverdeeld per seizoen en (eerste) uitzenddatum.
Het feit dat de reeks in zijn totaliteit te (her)bekijken valt, ontneemt de encyclopedie echter ook ietwat zijn zin en doel. Het is immers maar de vraag in hoeverre het waardevol is de encyclopedie bij de hand te nemen om een herinnering aan te vuren als het zoveel sneller en accurater kan door gewoon de aflevering in kwestie te herbekijken. Natuurlijk helpt het boek om bepaalde grappen te duiden, in het bijzonder de gedateerde, maar net als voor elk humorprogramma ontstijgen de beste momenten de tijdgebondenheid en zijn andere nu eenmaal flauw – met of zonder achtergrondkennis. En wie een heel specifieke aflevering of “sketch” zoekt, kan met behulp van dit naslagwerk aan de slag, al was en is die info ook online te vinden.
Door de rechtszaak is Jiskefet encyclopedie onder een ruimere aandacht gekomen dan vermoedelijk zelfs de uitgeverij verwacht had. De reden om het werk te bannen, oogt ook vreemd. In feite doet de encyclopedie niet veel meer dan info bundelen die al langere tijd beschikbaar was via websites, oude interviews en dergelijke meer. De auteurs brengen geen nieuwe feiten aan noch spreken ze kwaad over het programma en haar makers. Het is niet meer dan een leuke, maar ook overbodig aanvulling op de reeks, geschreven door fans van het programma en bedoeld voor andere Jiskefet-fans die van volledigheid houden. Dat lijkt in de eerste plaats het doelpubliek van dit werk te zijn, ook al hebben de makers van de reeks er zich tegen gekant.
