The Missing Picture

Alain Resnais maakte met Nuit et brouillard in 1955 de eerste documentaire die genocide op grote schaal recht in de ogen keek. De film toont in een luttele 32 minuten de onbegrijpelijke gruwel van de Holocaust en hoe die zich voltrok. Maar Resnais was in de eerste plaats een kunstenaar en concentreerde zich met zijn film dan ook eerder op de herinnering aan de concentratiekampen dan op het droog afratelen van feiten. De Cambodjaanse filmmaker Rithy Panh doet iets gelijkaardigs met The Missing Picture. De Oscargenomineerde film verhaalt over de gruwel en de volkerenmoord die plaatsvonden onder het dictatoriale regime van de Rode Khmer in de jaren zeventig. Ook hier geen saaie opsomming van chronologische feiten, maar een persoonlijk relaas waarin Pahn de ervaringen van zijn jongere zelf uit de doeken doet tijdens die gruweljaren uit de Cambodjaanse geschiedenis. Ah ja, en hij doet dat met kleipoppetjes.

De Rode Khmer had – in tegenstelling tot de nazi’s – de gewoonte om weinig van hun wandaden op foto of videobeeld vast te leggen. Er zijn genoeg beelden voor handen van parades en propagandistische speeches, maar weinig of niets van massagraven of uitgehongerde onschuldigen die zich te pletter werken op een veld of in een mijn. Het is die selectieve beeldcultuur waarnaar de titel van de film verwijst, een systematische cultuur aan missende beelden van de gruwel die zich toen in Cambodja voltrok. Het is de bedoeling van Pahn om met zijn documentaire die missende beelden in te vullen. De meeste filmmakers zouden dan allerlei stoffige archieven induiken en zoeken naar zoveel mogelijk bruikbare beelden, maar dat is niet hoe Panh te werk gaat. Nee, Panhs originele aanpak maakt van deze film een fascinerende en inventieve reis doorheen een stuk geschiedenis die instant de maag doet keren.

De regisseur duikt liever in zijn eigen bovenkamer om zijn persoonlijke herinneringen aan het regime van de Khmer op te graven. Voordat de Cambodjaanse communisten aan de macht kwamen was alles peis en vree voor de jonge Panh. Hij groeide op in een welgesteld gezin, maar zijn familie werd in 1975 verdreven uit hoofdstad Phnom Penh. Vanaf dan ontaarde het leven van Panh in een regelrechte nachtmerrie, waarin zijn familie terechtkwam in kampen, waar hij zijn ouders en andere naaste verwanten verloor aan ondervoeding en ver doorgedreven dwangarbeid. Panh kon in 1979 ontsnappen naar Thailand, maar zat opgezadeld met een levenslang trauma. Het is de kunst om met zo’n trauma te leren omgaan, wat de filmmaker doet door te spelen met poppetjes. Dat klinkt belachelijk, maar deze specifieke creatieve input vormt het hart en de ziel van The Missing Picture. Panh put uit zijn herinneringen en gebruikt de kleien poppetjes om ze vorm te geven. Dat kan beschouwd worden als een geslaagde metafoor. Met de poppetjes probeert hij de ‘verloren beelden’ te reconstrueren, maar net als herinneringen dienen de popjes enkel maar als afspiegelingen van wat ooit de realiteit was.

De figuurtjes geven de film en de feiten die ze uitbeelden een akelige echo mee. Het gaat veel verder dan een foto van een bepaald moment in de geschiedenis: de composities die Panh met de popjes samenstelt, geven de feiten plots een merkwaardige en onschuldige driedimensionaliteit die je toch even doet slikken. Die manier van documentaire maken zijn we nog niet gewoon, maar naarmate de film vordert weet de visie van de regisseur en het ultra-persoonlijke karakter van de film je te hypnotiseren en mee te slepen. Panh vermijdt ook de conventie om zich te concentreren op de top van de toenmalige voedselketen, maar legt zijn focus grotendeels op al de onschuldigen die van de ene dag op de andere het slachtoffer werden van een verwerpelijke politieke ideologie. Dat maakt van The Missing Picture een relaas waar je je als kijker veel makkelijker kan mee identificeren dan het gros aan historische docu’s.

Het verhaal wordt niet verteld van op een afstand, maar door iemand die er zeer dicht bij heeft gestaan. Pahn legt contact met zijn innerlijk kind en laat het ventje dat hij ooit was zijn verhaal doen. Door die aanpak exploreert de Cambodjaan niet enkel het verleden, maar ook de mogelijkheden van de menselijke herinnering en het potentieel ervan als verhalend instrument. Ook maakt het dat de film – ondanks zijn thematiek – niet als een loodzware hap op de maag ligt. De film vertelt vanuit een perspectief dat de feiten wil vertellen zoals ze zich hebben voorgedaan, maar vertikt het om dat perspectief te kleuren door trauma en afgrijzen. Hoewel de film met een aantal archiefbeelden toch nog terugvalt op de conventies van het genre, bevat The Missing Picture een kleurrijke en levendige kwaliteit die het geheel sterk doet ademen. De gruwel overheerst en grijpt naar de keel, maar Panhs vastberadenheid en moedige vertelstijl maken van de film een bewonderenswaardig wapenfeit.

De prent maakt indruk op vele vlakken: als creatief en filmisch experiment, als ijzersterke documentaire, als bewijs van de invloed die gebeurtenissen op een jonge ziel kunnen hebben en als een knap voorbeeld van de menselijke vertelkracht en herinnering. Panh geeft naast zijn persoonlijke ervaringen ook een bredere omkadering mee, wat ergens wel spijtig is. Niet dat het de film onderuit kan halen, maar als de filmmaker zich volledig had geconcentreerd op de slachtoffers en de monsters van de Khmer Rouge links had laten liggen, dan had de humane boodschap nog sterker uit de hoek kunnen komen. Maar toch, een beestig sterke blik op de geschiedenis, die zowel ware cinema weet te zijn, als een vertelling van een specifieke terreur die ons nekhaar fameus de hoogte in kreeg.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

2 + twintig =