Dit jaar is het precies zestig jaar geleden dat de Amerikaanse acteur Montgomery Clift (1920-1966) overleed. Clift geldt als de voorloper van een hele generatie ‘Method’ acteurs zoals Marlon Brando en James Dean die het witte doek later zouden veroveren. In tegenstelling tot Brando en Dean, koos Montgomery Clift voor een meer intellectuele benadering van ‘Method Acting’. Hierdoor verloor hij geleidelijk aan zijn status als innovator waardoor hij vandaag enkel gekend is bij filmhistorici en cinefielen. Een poging tot rehabilitatie van de acteur dringt zich op.
Montgomery Clift werd geboren op 17 oktober 1920 in Omaha, Nebraska als de zoon van William Brooks Clift en Ethel Anderson. Zijn moeder heeft van bij de geboorte grootse plannen voor haar ‘Monty’. Zolang de zaken goed gaan bij de Omaha National Trust Company waar vader Clift werkt, krijgen Montgomery, Ethel en William Brooks Clift Jr. een bevoorrechte opvoeding. Ze volgen les bij privéleraren, gaan naar Europa om er de kunst en de cultuur op te snuiven en leren vreemde talen zoals Duits en Frans. De beurscrash van 1929 fnuikt echter de ambitie van de familie Clift. Berooid en zonder werk verhuizen ze naar Florida. Hoewel zijn broer en zus hogere studies aangaan, is dit niet weggelegd voor de jonge Montgomery. Op zijn dertiende maakt hij kennis met het jeugdtheater en al snel heeft de jongeman de acteermicrobe te pakken. Hij is zo goed dat hij een jaar later al auditie mag doen voor het Broadway toneelstuk Fly Away Home. Om hun jonge ster ter wille te zijn, verkast de hele familie naar New York. Op zijn achttiende is Montgomery Clift er ‘the talk of the town’ bij het Broadwaypubliek met zijn hoofdrol in het toneelstuk Dame Nature.
De wonderjaren: 1946- 1956
Het talent van Clift is ondertussen ook opgemerkt door Hollywoodagent Leland Hayworth. Filmvoorstel na filmvoorstel wijst Monty echter af. Zijn hart ligt bij het toneel, niet bij de cinema. Dat wil echter niet zeggen dat Clift geen interesse heeft in het verkennen van nieuwe horizonten. In 1939 neemt hij samen met de cast van Noël Coward’s Hay Fever deel aan één van de allereerste televisie-uitzendingen in de Verenigde Staten. Uiteindelijk bezwijkt de jonge acteur aan de lokroep van Hollywood en staat hij in 1946 samen met John Wayne op de set van Red River. Deze western van epische proporties vertelt het verhaal van Tom Dunson (Wayne) die samen met weesjongen Matt Garth (Clift) beslist om in 1851 een ranch te beginnen in Texas. Met slechts een stier en een koe als startkapitaal lijkt het vrij onwaarschijnlijk dat ze zullen slagen, maar beide mannen zijn er, ondanks hun groot leeftijdsverschil, van overtuigd dat het een succesverhaal zal worden. Veertien jaar later is Dunson uitgegroeid tot herenboer met Matt als zijn trouwe rechterhand. Omdat de vleesprijzen in het Zuiden zijn ingestort na de Amerikaanse Burgeroorlog, is Dunson verplicht om zijn kudde naar Sedalia, Missouri te brengen om ze daar te verkopen. Matt protesteert en stelt de Chisholm Trail richting Abilene, Kansas voor. Wat volgt is een generatieconflict dat perfect de maatschappelijke veranderingen weerspiegelt waar Amerika, kort na WO II, mee worstelde. Clift staat als het ware symbool voor de jonge generatie die het anders wil aanpakken dan zijn ouders. Het bittere vuistgevecht tussen Dunson en Garth op het einde van de film onderstreept dit. Hoe hard Dunson’s vuisten ook mogen inbeuken op het frêle gezicht van Matt, de toekomst van zijn ranch ligt nu eenmaal bij de jongeling. Door omstandigheden krijgt de film pas een release in 1948, het jaar dat ook Clift’s tweede film The Search van Fred Zinnemann, uitkomt. Clift is in eerste instantie ontevreden over het scenario van The Search. Hij vraagt en krijgt de toestemming van Zinnemann om zelf te sleutelen aan het scenario. De naturel die Clift in zijn personage steekt, is meteen goed voor een eerste Oscarnominatie. Het ontlokt bij sommige journalisten zelfs de vraag waar Zinnemann een soldaat heeft gevonden die zo goed kan acteren.
Het is een vroeg bewijs van de toewijding en de ernst waarmee Montgomery Clift zijn vak beoefent. In zijn ogen moet een personage ten allen tijde waarachtig zijn, zonder artificiële trucjes om een karakter aimabel of slecht te doen overkomen. Gedurende de rest van zijn carrière zou hij het misprijzen of de bewondering van regisseurs oogsten door die aanpak. Het maakt Clift ook bijzonder kieskeurig in zijn rollen. Als er naar zijn mening niet genoeg vlees aan de rol zit of hij er niet zijn ding mee kan doen, laat hij het zaakje links liggen. Vrijblijvendheid is niet aan hem besteed. Hij projecteert zijn visie op acteren soms ook op zijn medespelers met de nodige spanningen tot gevolg. Tijdens de opnames van The Heiress, een kostuumdrama van William Wyler, bekritiseert hij Olivia De Havilland omdat hij vindt dat ze de invulling van haar rol te veel laat bepalen door de regisseur. Het maakt de acteur weinig geliefd bij cast en crew. Clift krijgt echter veel speelruimte, zowel in de letterlijke als in de figuurlijke zin van het woord, want Hollywood is dol op zijn jonge prins met het bijzonder knappe uiterlijk. Zijn status als sex symbool zorgt er zelfs voor dat De Havilland haatmail krijgt van vrouwen die maar niet kunnen begrijpen waarom ze deze halfgod in de steek laat in de allerlaatste scène van The Heiress.
Het is echter niet allemaal rozengeur en maneschijn voor de acteur in deze periode. Fysiek lijdt Monty al zeer lang aan koliekpijn en chronische diarree. Tijdens WO II wordt hij om die reden afgekeurd voor militaire dienst. Emotioneel is zijn sluimerende homoseksualiteit een blok aan zijn been. De schuldgevoelens die hij hierover heeft, zijn een aanleiding om steeds meer en steeds vaker naar de drank en de pillen te grijpen. In het begin van de jaren 50 is er echter nog geen wolkje aan de lucht en maakt Montgomery Clift op korte tijd een aantal films die tot de beste van zijn carrière behoren. A Place Under The Sun van George Stevens levert hem een tweede Oscarnominatie op en de levenslange vriendschap van Elizabeth Taylor, in I Confess van Alfred Hitchcock schittert hij als de schuldbewuste Father Logan en From Here to Eternity is zijn eerste blockbustersucces bij het grote publiek. Voor deze laatste film leert Clift marcheren, de bugel spelen en boksen. Hij is zo overtuigend in deze voor hem volslagen onbekende disciplines dat het hem een derde Oscarnominatie oplevert. De toekomst lacht Monty toe en medio jaren 50 staat niets hem in de weg om toe te treden tot het pantheon van de grote mannelijke Hollywoodsterren van zijn tijd zoals Humphrey Bogart, Spencer Tracy en John Wayne.
De neergang: 1956- 1966
Tijdens de opnames van Raintree County loopt het plots verschrikkelijk mis. Na een diner in de villa van Elizabeth Taylor crasht Monty tegen een boom. De gevolgen zijn afschuwelijk. Van zijn knappe uiterlijk blijft er niets meer over. Er is zelfs doorgedreven plastische chirurgie nodig om de acteur enigszins toonbaar te maken. De producenten van Raintree County zitten ondertussen met de handen in het haar. Met hun ster in de lappenmand en een half afgewerkte film dreigt een financieel fiasco. Clift keert echter terug naar de set en garandeert de producenten dat de film een succes zal worden. Hij gokt dat het publiek zijn nieuwsgierigheid naar de ‘herstelde’ Montgomery Clift amper zal kunnen bedwingen. Het zijn profetische woorden. De film wordt inderdaad een succes en Monty ontsnapt aan een vroegtijdig carrière-einde. Robert Lewis, één van de stichters van de beroemde Actors Studio in New York, omschrijft het decennium dat volgt op het accident als de langste zelfmoord in de Hollywoodgeschiedenis. Monty komt de emotionele en fysieke pijn van het ongeluk immers nooit meer te boven. Hij wordt compleet afhankelijk van medicijnen en alcohol. Zijn labiele gedrag shockeert bovendien zijn meest trouwe vrienden en collega’s. 
1958 is nochtans een veelbelovend jaar. In The Young Lions is hij naast Marlon Brando en Dean Martin te zien. Hij speelt de goedhartige soldaat Noah Ackerman die zijn weg zoekt in het leven en in de oorlog. Een acteerduel met Brando zit er jammer genoeg niet in. Hoewel ze beiden in de film spelen, delen ze geen scènes met elkaar. In de jaren die volgen, staat Clifts naam nog altijd bovenaan de affiche, maar hijzelf speelt steeds vaker tweede viool ten dienste van sterren als Elizabeth Taylor in Suddenly, Last Summer (1959) en Marilyn Monroe in The Misfits (1961). Een keer slaagt hij erin om nog eens alles uit de kast te halen en de aandacht volledig naar zich toe te trekken in Judgement at Nuremberg (1961). Hij speelt de rol van Rudolph Petersen, een licht mentaal gehandicapte bakkersknecht, die tijdens de Tweede Wereldoorlog gesteriliseerd wordt door de nazi’s. Alsof dat nog niet genoeg is, probeert een advocaat hem tijdens zijn ondervraging belachelijk te maken. Ter verdediging houdt Petersen een hartstochtelijk discours over zijn moeder. In amper twaalf minuten schermtijd pakt Clift de kijker volledig in. Zijn doorleefde vertolking is niet alleen het gevolg van een grondige studie van het personage. Clift geeft de indruk alsof hijzelf wordt berecht. Het levert hem zijn vierde en laatste Oscarnominatie op.
Hierna gaat het snel bergaf met de acteur. Freud: The Secret Passion (1962) kan, door de veelvuldige afwezigheid van Clift, met moeite worden afgewerkt. Monty heeft het nu volledig verbrod bij de grote Hollywoodstudios en de aanbiedingen drogen op. Om toch brood op de plank te krijgen, werkt Montgomery Clift de volgende vier jaar als stemacteur. Het tij begint te keren als Elizabeth Taylor hem als tegenspeler wil in de film Reflections in a Golden Eye. Warner Brothers, de producent van de rolprent, ziet de keuze van Taylor echter totaal niet zitten en stelt de opnames van Reflections in a Golden Eye steeds uit. In tussentijd aanvaardt Clift een rol in The Defector, een middelmatige Franse Koude Oorlog thriller, enkel en alleen om te bewijzen dat hij nog steeds mentaal en fysiek in staat is om een goede acteerprestatie neer te zetten. Hoewel hij de film slecht vindt, blijft Clift uiterst professioneel. Zo staat hij er op om zijn eigen stunts, zoals duiken in een rivier, uit te voeren. Voor The Defector in de zalen komt, overlijdt Montgomery Clift op 22 juli 1966 aan een hartaanval. Marlon Brando neemt uiteindelijke de rol van Clift over in Reflections in a Golden Eye (1967) en speelt daarmee een van zijn weinige, goede rollen van de jaren 60.
Eindbalans
‘Goede dialoog is niet genoeg om het karakter van een personage te vatten. Het is zijn gedrag, wat er gebeurt tussen de lijnen dat primeert’. Deze uitspraak van Montgomery Clift vat perfect zijn visie op acteren samen. Clift wou geen filmster zijn, wel een uitstekend acteur die personages geloofwaardig kan overbrengen naar een publiek. Elk personage was als het ware zijn kindje waarvan hij en hij alleen wist hoe je het moest opvoeden en vormen. Sommige regisseurs zoals Fred Zinnemann begrepen dat. ‘Monty kon heel gewiekst uit de hoek komen als hij iets wou voor zijn personage. Ik begreep snel dat je acteurs met zo’n klasse best hun ding laat doen met hun personage’. Alfred Hitchcock kon die aanpak maar matig appreciëren. Een acteur moest vooral doen wat Hitch hem opdroeg. Toen Clift tijdens de opnames van I Confess uit een kerk kwam, vroeg de Britse regisseur hem om naar boven te kijken. Monty weigerde. Het voelde niet goed voor zijn personage. Ondanks de ergernis, erkende zelfs Hitchcock het talent van Clift. ‘Ogen moeten laten zien wat er in de ziel omgaat’, was het motto van de cineast. Als er nu een acteur was die met een lichte frons in het voorhoofd of het optrekken van een wenkbrauw een scala van emoties kon tonen, dan was het Montgomery Clift wel. I Confess zit vol van dergelijke momenten waarbij de acteur ogenschijnlijk weinig doet, maar toch veel emoties overbrengt. Jammer genoeg waren de filmcritici van die tijd niet altijd overtuigd van die aanpak. Een Britse criticus schreef over I Confess: ‘Monty Clift brengt de rol van pastoor Logan in zijn gebruikelijke, opgekropte manier van acteren’. Een dergelijk misprijzen van zijn introspectieve acteerstijl kwetste Clift enorm.
Hoewel de acteur af en toe aanvaringen had met regisseurs en de pers over zijn acteerstijl, was hij voor veel collega’s een droom om mee te werken. Toen Dean Martin tijdens de opnames van The Young Lions duidelijk worstelde met zijn tekst, bood Monty spontaan zijn hulp aan. Samen gingen ze door het scenario en Clift wees Martin op eventuele struikelblokken bij de tekstzegging. De coaching leidde ertoe dat Dean Martin nadien meer en grotere rollen kreeg aangeboden. Privé was Montgomery Clift al even genereus. Vrienden waren alles voor hem en zijn kennissen omschreven hem later als een oudere broer, een vaderfiguur bij wie je altijd terecht kon. Het auto ongeluk in 1956 maakte Clift enorm onzeker. Omwille van zijn gedeeltelijke gezichtsverlamming moest hij een andere manier van acteren vinden. Dit lukte hem uiteindelijk, maar het koste hem wel veel moeite. Het blijft uiterst vreemd waarom Montgomery Clift vandaag bij het grote publiek zo goed als vergeten is. Niettemin zijn er toch enkele redenen te vinden waarom dit gebeurd is. Om te beginnen was Monty bijzonder kieskeurig in zijn rollen. Het lijstje van klassiekers zoals East of Eden, Sunset Boulevard, High Noon die hij links liet liggen, is behoorlijk lang. Het zou hem sowieso een groter publiek hebben opgeleverd. Clift had ook geen kort en heftig leven zoal James Dean of een lang en extravagant als Brando. Zelden haalde hij de roddelrubrieken. Bovendien was hij, ten tijde van zijn dood, al een tijdje op zijn retour. Een rehabilitatie van deze uitstekende acteur dringt zich dan ook op. Dat is echter gemakkelijker gezegd dan gedaan. Het passieproject van acteur Matt Bomer om het leven van Clift te vertalen naar het witte doek bevindt zich nog steeds in de spreekwoordelijke ‘development hell’.
Tot slot nog een paar citaten:
- Elizabeth Taylor
“Montgomery Clift had een grote filmster kunnen worden, als hij niet zo verdomd kieskeurig was geweest”
- Marilyn Monroe
“ Monty is de enige persoon die er nog erger aan toe is dan ik”
- Burt Lancaster
“ Monty bestudeerde het scenario als een wetenschapper. Ik ben zelden iemand tegen gekomen die zo meticuleus te werk ging als hij”


