Binnen het Nederlandse stripgebied is Dick Matena (1943-2026) een naam als een klok. Nochtans kan nauwelijks een langlopende, succesvolle reeks aan hem toegeschreven worden. Als tekenaar en scenarist verleende hij hand- en spandiensten aan tal van reeksen (gaande van Tom Poes over Storm tot Wolfje voor het Donald Duck-magazine) en startte hij zelf verschillende reeksen op die hoogstens enkele jaren duurden. Zijn werk voor Donald Duck bracht hem in de jaren zeventig wel de nodige financiële zekerheid, wat hem de zin en het vertrouwen gaf om in zijn eigen werk met een meer volwassen inhoud alsook een realistischere tekenstijl te experimenteren.
Het leidde in 1977 tot de eerste Virl-verhalen, die in het toen pas opgerichte Mickey-maandblad gepubliceerd werden, gevolgd door een tweede reeks (kort)verhalen in 1981. In diezelfde periode experimenteerde Matena verder met zijn stijl en publiceerde hij onder meer bij het Amerikaanse Heavy Metal. Hoewel de meeste van deze verhalen stand-alone waren (een aantal werd in 1980 gebundeld in Amen) vormden ze de basis voor Matena’s faam als een unieke verteller. De ‘reeks‘ Mythen – opgebouwd rond bekende personen – en zijn werk onder het pseudoniem A. den Dooier voedden de legende verder, waarna hij startte met het verstrippen van bekende kinderboeken, maar ook werk voor Playboy aanleverde. Na de eeuwwisseling verschoof zijn aandacht naar het bewerken van klassieke romans, met Gerard Reves De avonden (1946) in 2003 als eerste. In 2013 zou hij ook de reeks Virl tijdelijk nieuw leven inblazen.
Matena’s eigen werk werd voornamelijk in stripbladen gepubliceerd en occasioneel ook gebundeld in de jaren na hun eerste verschijnen. Een overzicht van zijn werk verscheen in 2023 met 100 pagina’s Dick – al blijft het voor de meeste van strips, in zoverre ze als dusdanig gepubliceerd zijn, zoeken op de tweedehands markt. Hoewel de reeks waarmee het allemaal ‘begon’, nog vlot op de tweedehands markt te vinden valt, kiest Uitgeverij L ervoor om de vier uitgaves te bundelen in een integraal, die zoals steeds gepaard gaat met een uitgebreide inleiding. Hoewel de eclectische carrière van Matena hierbij niet achterwege kan gelaten worden, focust ze zich logischerwijze voornamelijk op Virl zelf en welke invloed dit op Matena zou hebben. Interessant daarbij is ook te lezen en zien hoe niet alleen de zwart-witpagina’s uit het magazine ingekleurd werden voor de stripuitgave, maar Matena ook bepaalde stukken hertekende, wijzigde of zelfs wegliet.
Met het eerste verhaal Verbanning naar Cion valt de strip meteen met de deur in huis. Het is het jaar 2505 en op de aarde, hernoemd tot Terra, staat het hoofdpersonage Virl terecht voor een niet nader genoemde misdaad. Hij wordt verbannen naar de planeet Cion, die in het verleden diende als de vaste verbanningsplaneet voor misdadigers. Virl wordt erheen getransporteerd samen met zijn wapen, de desintegrator, die enkel werkt via zijn vingerafdruk. Op Cion leert hij snel dat er een eilandengroep is die geregeerd wordt door de oorlogszuchtige keizerin Alissia en in conflict ligt met de ‘inlanders’, die een primitief leven hebben in vergelijking met de technologisch ontwikkelde ‘eilanders’. In de hoop terug naar Terra te kunnen keren, besluit Virl dan ook naar de eilanden te trekken.
Matena geeft in het eerste verhaal een glimp van de wereld van Cion, maar laat het ‘inland’ al snel achter zich. Het rijk van de jager dient vooral om zijn vrouwelijke kompaan Meta te introduceren, die over telekinetische gaven beschikt. Dood uit het verleden is hierna een kort overgangsverhaal (en het sterkste uit de eerste reeks), alvorens in Ontsnapping van Cion de slavenhandelaar Tartan geïntroduceerd wordt, die Virl en Meta aan boord neemt en belooft hen naar het volgens hem mythische Terra te brengen. Samen vormen de verhalen de eerste strip Verbanning naar Cion (1979). Op visueel vlak heeft Matena hier duidelijk zijn nieuwe stijl snel eigen gemaakt en toont hij zijn eerder verworven meesterschap in hoe hij het geheel in beeld brengt. Verhaaltechnisch blijft het hier echter sterk op achter. Matena haspelt de meeste van zijn verhalen af en lijkt erop gebrand te zijn de hoofdpersonages zo snel mogelijk van Cion af te krijgen.
Het is jammer dat de planeet Cion nauwelijks wordt verkend, want hij lijkt hier wel degelijk een unieke wereld gecreëerd te hebben die erom vraagt verder onderzocht te worden – niet in het minst omdat de bewoners ervan afstammelingen van de aarde zijn. Ook de hoofdpersonages (Virl, Meta en Tartan) komen nauwelijks tot leven. Meta vertelt kort iets over haar planeet en hoe ze tot slaaf gemaakt werd, maar haar achtergrond en krachten lijken vooral een fait divers te zijn. Ook waarom de slavenhandelaar Tartan besluit hen beiden aan boord te nemen, wordt nauwelijks uitgewerkt. De andere personages, zoals koningin Alissia, inlanders en ondergronds levende mutanten, lijken tot slot vooral nodig om het verhaal voort te stuwen en worden even snel vergeten als ze tevoorschijn kwamen.
Matena schetst in deze eerste verhalen een interessant universum met intrigerende verhalen, maar lijkt er nauwelijks in geïnteresseerd ze verder uit te diepen, laat staan het universum dat erachter schuilgaat verder te verkennen. Nog voor Virl, en met hem de lezer, een voet op Cion gezet heeft, wordt de planeet alweer verlaten. In de tweede strip Zoektocht naar Terra staan de korte verhalen veel meer op zichzelf en weet Matena zich als scenarist en tekenaar veel beter te profileren. De enige bedenking die hier gemaakt kan worden, is dat hij na De wraak van de afgod en De laatste der titanen zijn aandacht al snel weer richting Terra/Aarde richt met De legers van de opperrechter, die Virl en zijn twee vrienden naar de aarde brengt. Hoewel Matena hier met een cliffhanger eindigt, zou hij Virl pas opnieuw oppikken in 2012 nadat de oude verhalen opnieuw gepubliceerd waren.
Het asiel vormt een doorlopend verhaal dat stilistisch een kleine stijlbreuk vormt. Matena is als tekenaar duidelijk geëvolueerd, al mist dit laatste album de bredere kleurpaletten die de eerste twee delen zo uniek maakten. Ook inhoudelijk wenst Matena dieper te gaan en geeft hij niet alleen wat meer achtergrond bij Virls verbanning (hij is de leider van een groep opstandelingen), maar wordt er ook een diepere filosofische reflectie aan toegevoegd. Hoewel het verhaal op zich zeker zijn merites heeft, voelt het niet als een logisch vervolg op de eerdere Virl-verhalen – er lijkt hier eerder een andere stem te spreken. De reflectie op het bestaan (en zelfs de oorsprong van het bestaan) is interessant, al is ook duidelijk dat Matena boven zijn klasse speelt.
Virl Integraal is in de eerste plaats als tijdsdocument relevant en toont aan hoezeer Matena zich snel een eigen, unieke tekenstijl wist aan te meten. Verhaaltechnisch overtuigt het evenwel minder en lijkt het zelfs in de eerste verhalen al dat Matena vooral enkele goede ideeën had, maar die (te) weinig uitwerkte. Dat hij de strip na twee delen al stopzette ondanks een open einde, is veelzeggend, ook al pikte hij het dertig jaar later opnieuw op. Virl blijft in dat opzicht een gemiste kans die nergens zijn potentieel waarmaakt.
