Jarenlang waren daklozen een vaste waarde in het Brusselse straatbeeld. De laatste tijd lijken ze steeds onzichtbaarder te worden, want verdwenen zijn ze niet. Of ze doelbewust uit het centrum (de zogenaamde vijfhoek) geweerd worden, is een open vraag, al is Brussel zeker niet de enige stad die onder het mom van toerisme een fraaier beeld schetst van haar (historisch) centrum en ongewenste elementen (tijdelijk) bant. Er bestaan veel technieken om dit te realiseren, gaande van het vervangen van zitbanken tot het bewust opbreken van kampen. Dat laatste gebeurt geregeld in Japan en vormt een van de thema’s van Station Tokyo Ueno.
Oorspronkelijk gepubliceerd in 2014 onder de titel JR Ueno-Eki Kōenguchi is het een van de weinige vertaalde romans van Yu Miri (1968). Hoewel Yu exclusief in het Japans schrijft, is ze een zogenaamde zainichi Koreaan. Dat zijn ethnische Koreanen die ofwel de Japanse nationaliteit ofwel een permanente verblijfsvergunning hebben en die voor de jaren vijftig van de vorige eeuw naar Japan geëmigreerd waren of nakomelingen zijn van die migranten. Een aantal onder hen nam de Japanse nationaliteit aan of keerde terug naar Korea, anderen bleven in Japan maar behielden hun eigen nationaliteit waaronder ook Yu als dochter van Koreaanse migranten. Wie wat vertrouwd is met Japan weet dat in het bijzonder Koreaanse migranten te kampen kregen en krijgen met discriminatie en racistische aanvallen. Ook Yu, die in een gewelddadig gezin opgroeide, werd hier slachtoffer van en wordt ook nu nog geregeld bedreigd door extreem-nationalistische Japanse groeperingen.
Nochtans is Yu geen buitenbeentje in de Japanse samenleving. Ze is niet alleen actief als auteur sinds de late jaren tachtig, ze won in 1996 de Noma Literatuurprijs voor Furu Hausu en de prestigieuze literatuurprijs Akutagawa Ryūnosuke Shō voor haar roman Kazoku Shinema. In 2002 werd haar autobiografische bestseller Inoichi verfilmd. De basis voor Station Tokio Ueno startte in 2006 toen Yu enkele dagen in het Ueno Park rondtrok met de daar wonende daklozen. Naar aanleiding van het keizerlijk bezoek kregen de ‘bewoners’ immers de opdracht hun zelfgebouwde hutjes af te breken en het park gedurende de dag te verlaten. De volgende jaren bleef Yu nadenken over wat ze van de daklozen gehoord had zonder dat het zich vertaalde in een verhaal. Wanneer op 11 maart 2011 een aardbeving verstrekkende gevolgen heeft voor de regio rond Fukushima, raken verschillende mensen (tijdelijk) dakloos. Ook hier voert Yu verschillende gesprekken met de slachtoffers waarna het idee rijpt om beide lijdensverhalen met elkaar te verbinden.
Hoewel uit het nawoord van de roman blijkt dat beide gebeurtenissen zeker parallellen vertonen, weet Yu ze weinig tot niet op een overtuigende manier met elkaar te verbinden. In het bijzonder de ramp in Fukushima lijkt bij de haren getrokken en benadrukt vooral hoezeer hoofdpersonage Kazu voor het ongeluk geboren lijkt. Want hoewel Kazu de geboortedag en het -jaar deelt met de keizer, heeft dat hem allesbehalve geluk gebracht. Geboren in een kroostrijk maar arm gezin in de streek rond Fukushima gaat Kazu al jong uit werken voor een schamel loon. Eens volwassen en gehuwd blijven de geldzorgen hem en zijn kleine gezin zorgen baren. Meer dan eens trekt Kazu er dan ook voor langere tijd op uit om elders in het land mee te bouwen aan (sport)infrastructuur. Dat hij hierdoor een afwezige vader is, wordt hem niet kwalijk genomen al is het lot hem niet gunstig gezind.
Zo sterft zijn enige zoon onverwachts op eenentwintigjarige leeftijd, en verliest hij zijn vrouw op haar vijfenzestigste. Hoewel hij terecht kan bij zijn dochter en kleindochter, besluit hij naar Tokio te trekken waar hij als dakloze zal leven. Het hoe en waarom blijft onduidelijk, hij heeft recht op pensioen een familie die voor hem wil zorgen. Het is niet het enige wat Yu nalaat te verduidelijken. Zo blijft de nogal losse structuur waarbij Kazu’s herinneringen dienen om zijn vroegere leven vorm te geven schematisch en ligt de focus op de tragedies die zijn leven bepaald hebben (in het bijzonder de twee overlijdens). Ook zijn leven als dakloze wordt al even schematisch gebracht, waardoor de lezer nooit echt meeleeft. Als dakloze heeft Kazu weliswaar contact met een aantal lotgenoten maar ook zij komen nooit echt tot leven en lijken meer dan eens vooral te dienen om een bepaalde uiteenzetting te geven over het leven van daklozen, de geschiedenis van het Ueno-park en de Japanse samenleving.
Station Tokyo Ueno mist een duidelijk doel en samenhang waardoor het moeilijk wordt om echt mee te leven met Kazu of een van de andere daklozen. Hoewel zijn leven duidelijk geen pretje was, is er weinig dat de lezer aanspoort om zich in hem te verplaatsen. Naar het einde toe neigt het zelfs naar het groteske in de manier waarop de ramp in Fukushima (onrechtstreeks) zijn ongeluk vergroot. Doorheen het werk hint Yu geregeld naar een einde dat niet de impact krijgt die verwacht en verhoopt werd. De hele roman bevat elementen die de kiem van een sterk werk in zich dragen maar nooit tot bloei komen. In de handen van een gedegen schrijver zou hier een mooie roman uit gepuurd kunnen worden, en dat lijkt Yu hier althans niet te zijn. Vooralsnog is geen ander werk van haar in vertaling beschikbaar. Op basis van Station Tokyo Ueno is dat geen gemis.
