In tijden waarin de prestigieuze Perpetua-reeks de maat aangeeft, digitale toplijsten alomtegenwoordig opduiken en frequent nieuwe vertalingen van klassiekers uit de wereldliteratuur verschijnen, lijkt het alsof de canon min of meer vaststaat. Tot een buitenlandse uitgeverij ongepubliceerd werk van een volslagen vergeten auteur opdist. Maria Lazar een nobele onbekende noemen is geen schande. Haar werk, dat nu schitterend vertaald is, links laten liggen, is dat wel.
Vandaag mag Maria Lazar dan wel zo goed als vergeten zijn, in de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw bekleedde ze een belangrijke positie binnen het Weense culturele circuit. Ze hield er nauwe contacten op na met onder meer Helene Weigel, de tweede echtgenote van Bertold Brecht, en Veza Taubner-Calderon (beter bekend als de wederhelft van Elias Canetti), om slechts twee namen te noemen. Belangrijker dan de kringen waarin ze vertoefde, is evenwel haar nalatenschap, dat niet alleen uit romans en toneelwerk bestaat, maar ook uit vertalingen en journalistiek werk.
Tot dat laatste zag de Joodse zich meer en meer genoodzaakt omwille van toenemend antisemitisme en de ruk naar rechts, die zich in de dertiger jaren in Oostenrijk sluipenderwijs installeerde, in het kielzog van het fascisme zoals zich dat in Duitsland en Italië zou installeren. Hoewel Lazar in essentie geen journalistieke ambities koesterde, impliceerde haar werk voor dagbladen dat haar artistieke oeuvre zich onlosmakelijk verknoopte met de politieke omwentelingen van haar tijdsgewricht. Niet alleen in haar persoonlijke levenssfeer, ook in wat zij rondom zich zag gebeuren en om den brode moest documenteren, ervoer zij een nakend onheil waarvan Leven verboden! op onnavolgbare wijze getuigenis aflegt.
In haar eigen taal zag Lazar deze schitterende roman nooit gepubliceerd worden, omdat steeds meer uitgevers onder druk van de austro-fascistische tendensen geen ophefmakende literatuur durfden publiceren. Precies dit soort lafheid, waarmee de massa het despotisme van een selecte groep in stilte onderschrijft, hekelt Lazar in haar boek, waarmee zij met huiveringwekkende precisie vooruit verwijst naar wat nog geen decennium later in een regelrecht bloedbad uitmondt. Lazar zag het vanuit achtereenvolgens Deens en Zweeds ballingschap met lede ogen aan, zelf bovendien worstelend met haar gezondheid. Haar hoop was dat de vrucht van haar noeste arbeid – zelfs in de wetenschap dat haar romans geen publicatie zouden kennen, bleef Lazar nieuw werk creëren – in politiek en ideologisch rustiger tijden op de verdiende aandacht zou kunnen rekenen.
Helaas zou blijken dat het publiek na Hitlers dictatoriaal bewind waarvan de tol genoegzaam bekend is zich niet nog een keer over deze duistere bladzijde van het Europese verleden wou buigen. Wat Lazars roman immers doet aanvoelen, is dat de antidemocratische krachten die de geschiedenis van zowel landen als gezinnen radicaal zouden hertekenen niet vanuit een vacuüm zijn ontstaan. Ze legt een personage niet toevallig het volgende in de mond: ‘Hij [de oorlog] is, voorlopig althans, het achterland in getrokken, verschuilt zich in bierkelders en vergaderzalen. Zijn ordonnansen zijn aanslagplegers, avonturiers en samenzweerders. Ze prediken het evangelie van de uitroeiing van de naaste.’
Oproer kraaiende studenten die het heft in eigen handen nemen en geen gewelddaad schuwen in hun streven naar een staatsbestel dat strookt met hun persoonlijke idealen: onmiskenbaar vormt het de voorbode van wat finaal aan miljoenen doodgewone mensen het leven zou kosten. Leven verboden! is enerzijds een revelatie omwille van het visionaire vernuft waarmee Lazar de toekomstige terreur voorvoelt, maar anderzijds ook – en vanuit kunstzinnig oogpunt misschien zelfs nog meer – omdat de roman leest als een unieke mix van dolgedraaide komedie en modernistische detectiveroman.
De plot is opgehangen aan de vermeende dood van een zakenman, die door toeval echter niet op het vliegtuig zit dat om onduidelijke redenen neerstort. Ineens is de man vogelvrij, blijkt zijn firma na de beurscrash van 1929 en de daarop volgende moeilijke jaren door een levensverzekering gered, en kan zijn eega van een luxeleven genieten tot het einde van haar dagen. Reden genoeg om zich schuil te houden, wat echter betekent dat deze eens in elitair gezelschap vertoevende kapitalist zich plots moet vereenzelvigen met de ontelbare naamlozen wier bestaan niets lijkt te betekenen. Er is geen werk, geen perspectief, geen sociaal vangnet. Ook hun leven is kortom in zekere zin ‘verboden’, zij het op latente wijze, door een onnoembaar maatschappelijk bestel tot verbod veroordeeld. Ook voor de bedelaars heeft Lazar ogen en oren, zij die slechts het recht lijken te hebben om te creperen. De intelligentsia moeten het er echter evengoed het zwijgen toe doen, want de nieuwe lichting radicalen verdraagt geen kritiek.
Een tijdperk van algeheel verbod dus, hetgeen Lazar op fascinerende wijze verbeeldt door tientallen vertelperspectieven te kiezen. De lezer tuimelt vanaf de eerste bladzijde middenin een nachtmerrie van de protagonist, om nadien via korte hoofdstukken van het ene hoofd naar het andere te worden gekatapulteerd. Heerlijk zijn de portretten van de huisvrouwen: hun onvermogen om tot diepzinnige communicatie met hun mannen te komen, de kapsones die zij ontlenen aan hun vermeende status, doch ook hun angst om af te glijden op de sociale ladder, … Deze zo vaak vergeten voetnoten uit de geschiedenis, kortom doodgewone mensen zoals de secretaresse van het bedrijf, de meid die het huishouden bestiert en de klusjesman: Lazar kenschetst hen allen met een uitzonderlijke precisie. Ze is genadeloos als ze het over hun kleinburgerlijke angsten en hun middelmatigheid heeft, maar evengoed mededogend wanneer zij moeten optornen tegen krachten die oneindig veel groter zijn dan hun individuele bestaan.
Leven verboden! leest als een komedie, is spannend van de eerste tot de laatste bladzijde, en omvat eigenlijk een niet mis te verstane waarschuwing jegens grote ideologieën die de modale mens langzaamaan verteren, zelfs als kleine lui denken veilig te zijn voor dergelijke apparaten door zich afzijdig te houden. Een visionair tijdsgebonden roman, waarbij de avontuurlijke mix van genres en de humor gewoonweg tijdloos zijn!
