Hoewel de reacties bij het eerste verschijnen van De psychologie van het totalitarisme eerder lauw tot afwezig waren, is de Gentse universiteitsdocent Mattias Desmet de voorbije maanden in meerdere stormen terecht gekomen. Onder meer zijn optredens bij Fox-opiniemaker Tucker Carlson en beruchte podcaster Alex Jones zijn niet in goede aarde gevallen, net als Desmets sceptische visie op het covidbeleid op nationaal en internationaal vlak. Zelfs de Universiteit Gent heeft zich met de zaak bemoeid en bepaalde dat Desmet niet langer de enige docent is voor het vak Cultuur- en Maatschappijkritiek noch dat zijn boek hiervoor als (enige) lesmateriaal mag dienen.
Wie even online surft, merkt dat de meeste recente negatieve kritieken variëren op Desmets coronostandpunten en hoe hij al dan niet bewust inspeelt op de theorieën van extreemrechts en complotdenkers. In het bijzonder het online magazine De Wereld Morgen lijkt er op gebrand te zijn Desmet als persoon in een kwaad daglicht te zetten en legt dan ook de nadruk op een aantal van zijn contacten en gesprekspartners. Andere artikelen focussen zich meer op het boek zelf en Desmets ideeën, maar leggen daarbij een gestrengheid aan de dag die zelfs voor academische artikels nauwelijks gehanteerd wordt. Dat Desmet zich als reactie hierop als een duivel in een wijwater weerde (en weert), is dan ook niet verwonderlijk. De vraag blijft echter of De psychologie van het totalitarisme de moeite van het lezen waard is, in het bijzonder nu een volgende herdruk op til staat.
Helaas is het antwoord daarop wel degelijk ‘nee’, want wars van elk ideologisch standpunt vatte de Gentse Commissie voor de Wetenschappelijke Integriteit het boek treffend samen wanneer ze stelt dat De psychologie van het totalitarisme slordigheden bevat en naar verouderde wetenschap verwijst. In de eerste hoofdstukken wordt zoveel al duidelijk wanneer Desmet stelt dat enkele van de vooraanstaande vroegtwintigste eeuwse wetenschappers de beperkingen van hun vakgebied erkenden en een vorm van spiritualiteit omarmden. Hier begaat Desmet meteen al de fout die verschillende postmoderne filosofen voor hem maakten door onder meer denkbeelden uit de kwantumfysica en chaostheorie te vertalen naar andere domeinen en daarbij de oorspronkelijke denkbeelden volledig en foutief naar de eigen hand te zetten.
Desmet is ervan overtuigd dat een rigide geloof in het wetenschappelijke denken en de rede – vaak gedefinieerd als sciëntisme – de overhand heeft genomen en wil hier tegenin gaan. Hoewel hij zich terecht keert tegen een overdreven mechanistisch/positivistisch wereldbeeld is het nog maar de vraag in hoeverre dit werkelijk algemeen onderschreven wordt. Volgens Desmet is het echter een mantra dat de maatschappij doordrongen is en op geen enkele manier in vraag gesteld wordt of gecorrigeerd. Deze foute aanname vormt meteen ook het zwakste punt in het boek, terwijl Desmet net hier zowat zijn hele verdere betoog op laat steunen. Bovendien legt hij een aantal auteurs die hij citeert woorden en overtuigingen in de mond die hij nergens hard kan maken. Typerend hier is hoe hij kwantumfysica een haast etherische kwaliteit toeschrijft die in onder andere new age-middens geregeld opgang maakt, maar door geen enkele ernstige fysicus onderschreven wordt.
Ook in zijn beschrijvingen van massapsychologie blijft Desmet vaak hangen in verouderde theorieën en foutieve interpretaties. Het is maar de vraag in hoeverre hij werkelijk een wetenschappelijk onderbouwde tegenstem wil aanreiken dan veeleer een pamflettair essay dat zich van een wetenschappelijk sausje bedient om ‘serieus’ genomen te worden. Het beeld van een totalitaire staat dat Desmet wenst op te roepen (en volgens hem uit de Verlichting voortgekomen is), hangt met haken en ogen aan elkaar en lijkt vooral bedoeld te zijn diegenen die nu al ernstig twijfelden of ervan overtuigd waren in hun visie te bevestigen. Zijn boek doorstaat geen enkele (semi)kritische toets en lijkt meer op het buikgevoel in te spelen dan daadwerkelijk met feiten en data een (alternatieve) visie te brengen of te overtuigen. Hoewel hij in De psychologie van het totalitarisme zeker een aantal pijnpunten correct aanhaalt, vergroot Desmet die vaak tot op het punt dat het niet langer geloofwaardig is.
Desmet houdt daarnaast in zijn werk een pleidooi voor een ‘vitalistische’ ideologie die hij tegen het door hem verfoeide ‘mechanistische’ wereldbeeld zet. Dat hij daar niet de eerste in is, erkent hij volmondig en daarbij haalt hij ook een aantal denkers en wetenschappers aan. Op zich kan hier weinig tegenin gebracht worden, ware het niet dat om zijn punt te maken Desmet stelt dat de andere visie automatisch zal leiden tot een totalitaire en dystopische wereld, waarbij de coronamaatregelen al als een eerste testcase en aanloop golden. Een meer holistische visie op de mens en maatschappij hoeft niet tegenover het mechanistische wereldbeeld te staan – er zijn voldoende onderzoekers, in het bijzonder in de medische wereld, die een en-en-behandeling voorstaan. Het is tekenend voor het hele boek dat Desmet steevast op zoek gaat naar het conflict en de tegenstelling zelfs opzoekt, waardoor hij eerder olie op het vuur gooit dan het tracht te blussen.
In De psychologie van het totalitarisme werkt Desmet zich op als een alternatieve stem die bereid is tegen het dominante denken en spreken in te gaan. Hoewel die houding op zich waardevol is, is Desmet geen vrijheidsstrijder maar eerder een Don Quichot die de realiteit in die mate verdraait en theorieën en denkbeelden zozeer naar zijn hand zet dat hij sowieso als een dappere dissidente stem naar voor treedt. Nu het hele covidgebeuren grotendeels achter ons ligt, kan en mag een kritische reflectie op het toenmalige staatsoptreden zeker plaatsvinden, maar dan wel op basis van feiten en niet op foutieve aannames. Dat laatste is het meest problematische aan dit werk, want ook al focust het zich op COVID-19, de stellingen die er achter schuilen vormen een perfecte voedingsbodem voor (toekomstig) complotdenken. De psychologie van het totalitarisme is geen slecht boek omdat het zich tegen de toenmalige covidmaatregelen stelt, noch omdat het vraagtekens zet bij een mechanistisch-materialistisch wereldbeeld of omdat Desmet zich in rechtse kringen zou ophouden, maar louter omdat het boek slechte wetenschap bevat terwijl het academische pretenties heeft.
