Een outsider kan Damon Galgut nauwelijks genoemd worden, en toch behoort zijn naam niet tot de ronkende top der Engelstalige letteren. Heeft dat te maken met het feit dat de auteur in Zuid-Afrika woont en werkt en dus buiten het traditionele Britse en Amerikaanse literaire circuit valt? Voor figuren als Nadine Gordimer of J.M. Coetzee vormde dat evenwel geen belemmering om internationaal tot een breed publiek door te dringen, zij het dat hun werk met een Nobelprijs werd beloond. Krijgt Galgut, die na drie nominaties voor de prestigieuze Man Booker Prize diezelfde onderscheiding afgelopen jaar ook in ontvangst mocht nemen, diezelfde eer toegewezen?
The promise, logischerwijs in het Nederlands verschenen als De belofte, heeft alleszins veel troeven in zich om een ruime schare aan lezers mee te slepen en te ontroeren. Ten eerste de taal, die poëtisch geïnspireerd is en toch immer helder geformuleerd: zonder poespas op het doel af. Galguts frasen zijn trefzeker in hun psychologische typering en stuwen het narratief vooruit, dat eigenlijk de kapstok van de roman vormt. De verhalende ritmiek doet gelukkig niet opgepompt of verkrampt aan, wel integendeel: met een grote naturel ontvouwt de auteur vier levensfasen in het bestaan van een handvol protagonisten, die samen een familie construeren. Origineel is de opdeling in dergelijke grote hoofdstukken, die zich niet zozeer toeleggen op de ervaringen van het ene of het andere personage, maar laten zien hoe de omgeving omgaat met het respectievelijke personage waarnaar dat hoofdstuk vernoemd is. Het dynamische vertelperspectief, waarbij Galgut als een soort alwetende verteller door de ruimte zweeft en associatief in huid en hoofd van diverse karakters springt, genereert in zijn totaliteit een overweldigend raamwerk van indrukken. Zodoende is de ervaring er een van een klankkast, een overrompeling van impressies en emoties, van waaruit de lezer het wel en wee van een integrale familie van nabij meemaakt.
Origineel is dat Galgut zich niet beperkt tot de meest voor de hand liggende invalshoeken. Ook een begrafenisondernemer komt bijvoorbeeld aan het woord, bij wijze van kort intermezzo. Dit interludium doorlucht de dens geschreven tekst, per hoofdstuk zonder alinea’s neergepend. De lezer ondergaat met andere woorden een lange stroom aan gedachten, een gevoelsmatige golf die telkens opwelt vanuit een crisissituatie binnen de familie. De wisselende teneur afhankelijk van het personage waarin de lezer even halt houdt, de uiteenlopende timbres, de historiek en contextuele diversiteit van waaruit deze karakters naar de realiteit kijken: ze maken deze roman veel complexer dan hij aan de oppervlakte oogt, omdat de lezer dergelijke bagage steeds impliciet moet zien mee te krijgen. Galgut pakt evenwel niet uit met zijn narratieve vondst, maar presenteert haar integendeel als een vanzelfsprekendheid, waarvan het effect duidelijk moge zijn: de lezer voelt zich enorm betrokken bij de handeling en komt als het ware van binnenuit te weten welke impact de traumatische gebeurtenissen hebben.
Een dergelijk stilistisch unicum in een soepele vertaling gieten kan geen evidente klus zijn, kortom alle lof voor vertaler Rob van der Veer, die de vaart en de beschrijvende nauwkeurigheid van Galguts proza schitterend weet te capteren. Fascinerend is overigens dat het niet zozeer de feiten zijn die de verschillende protagonisten tot hun gedachten en daden brengen, want op de achtergrond sluimert een haast onzichtbaar gemaakt personage dat de katalysator vormt van de hele tragedie. Dat is Zuid-Afrika zelf, zowel als wisselvallig landschap maar bovenal als politiek-ideologisch kruitvat. De belofte waarvan sprake in de titel, komt neer op de overdracht van een petieterig stukje onroerend goed aan de huishoudster, een gelofte afgelegd door de pater familias aan zijn stervende echtgenote. Ondanks het verstrijken van de jaren geraakt haar bede evenwel niet verhoord. Waarom? Omdat blank Zuid-Afrika ofwel lijkt vast te zitten in historische rancune die de Verzoeningscommissie niet weg kan wassen, ofwel in haar eigen gewelddadige trauma’s teweeggebracht door het etnische conflict, ofwel door uiteenlopende persoonlijke motieven die hun oorsprong vinden in de killige familiale sfeer.
Elk individu vertoont bij Galgut littekens, meestal door een combinatie van factoren. Erg waarachtig zijn de portretten waarin de maatschappelijke puinhoop en de persoonlijke chaos elkaar raken en versterken. Niemand komt ongedeerd uit dit gezin, dat al gebroken was nog voor de moeder ziek werd en kwam te overlijden. De schrijver laat echter op weergaloze wijze de achterliggende gevoelige snaren mee resoneren, de dissonantie van een land dat zich probeert los te weken uit een ingebakken koloniale blik, uit structurele corruptie, uit een sociale ruïne die een negatieve spiraal van zelfhaat en geweld in gang zet. Ook personages die er nauwelijks toe doen, construeren samen deze ingewikkelde puzzel waarin mens en maatschappij onlosmakelijk met elkaar verbonden blijken. Opgehangen aan weliswaar nogal demonstratief toegepaste trucs – het dynamische vertelperspectief en de opdeling in grote hoofdstukken als bewustzijnsstromen – is De belofte een grote roman, waarvan de literaire superioriteit zich niet in de afzonderlijke typering van de karakters situeert, maar in het onderlinge samenspel tussen de mensen die dit boek bevolken. Misschien niet buiten categorie en dus nauwelijks rijp voor een Nobelprijs, maar wel meeslepend proza met een hoogst unieke stem.
