Gabriele wie? En is het een man of een vrouw? Geen zorgen als u nog nooit van bovenstaande auteur heeft gehoord. Het gaat om een nobele onbekende, wiens De Effingers enkele jaren geleden vanonder het stof werd gehaald in Duitsland. Als pseudoniem voor Elise Hirschmann gaat het bovendien om een nog zeldzamere herontdekking, tenzij het boek en de heisa die errond ontstond in menig vakblad een vroege uiting was van wat een feminiene inhaalbeweging zou kunnen genoemd worden (die overigens tot op dit moment voortduurt, kijk maar in de gemiddelde boekhandel). Terecht tot voer voor de literaire canon uitgeroepen, of eerder hype dan heerlijke lectuur?
Laat er maar meteen geen twijfel over bestaan: De Effingers ziet er niet alleen uit als een turf, het is ook gewoon een dijk van een roman – zowel in letterlijke als in figuurlijke zin. Nieuw is het procedé vandaag niet meer, en dat was het bij het verschijnen van het boek enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog ook niet, wat evenwel niet wegneemt dat de formule werkt. Formule? Welnu, de schrijfster verweeft haar feitelijke decor naadloos met het wedervaren van vier generaties (fictieve) joden. Het landschap rondom de persoonlijke besognes van de karakters wordt gevormd door de veranderende politiek-ideologische tijdingen die – dikwijls meer dan ze zichzelf realiseren – op hun bestaan (zullen) ingrijpen. Meer specifiek portretteert Tergit dus de opkomst van het nationaalsocialisme en de machtsgreep van Hitler, met alle gevolgen van dien.
Er kunnen uiteraard nooit genoeg Auschwitz-romans zijn om de gruwel die zich in de concentratiekampen heeft afgespeeld te memoreren, maar toch: De Effingers hoort niet thuis in dat rijtje, en wel omdat Tergit teruggrijpt op vroegere generaties, wat betekent dat ze de machtsovername van non-democratische en antisemitische stemmen meer insidieus kan introduceren, wat de emotionele impact vergroot. Niet zozeer het uiteindelijke lot van de personages, maar de noodlottige onontkoombaarheid van waar zij finaal zullen belanden, maakt de stof van dit boek uit. Die lange adem, waar Tergit heel secuur mee omgaat door de typering van zowel hoofd- als nevenfiguren detaillistisch aan te pakken, maakt bij uitstek de ontroerende factor van het boek uit – met name het universele register van mensen die lijden, ingebed in een heel particulier historisch raamwerk waarvan de impact genoegzaam bekend is.
Een Duitse familiegeschiedenis uit de 20ste eeuw? De vergelijking met Manns geniale De Buddenbrooks is daarbij uiteraard onontkoombaar, te meer omdat ook in die roman de afzonderlijke personages niet opgewassen blijken tegen de veranderende teneur van hun tijdsgewricht, wat ze niet of nauwelijks – of te laat – aanvoelen. Hoewel De Effingers in enkele kritieken op gelijke hoogte met de grote doorbraak van de latere Nobelprijswinnaar wordt geplaatst, is dat eigenlijk te veel eer. Het is weliswaar erg aangenaam toeven in het gevoelige universum van Tergit, waarbij de uitgekiende plot en de spitse dialogen de handeling perfect voortstuwen, maar toch is de lezer zich bij De Effingers meer bewust van de lengte in vertelde tijd zowel als in verteltijd. Niet dat de schrijfster de schaar had moeten zetten in haar boek, maar de compacte en hypnotiserende leeservaring van Manns tragische familiekroniek benadert Tergit niet.
Gelukkig hoeven niet alle opnieuw ontdekte romans van Nobelprijswaardig niveau zijn. De Effingers is – en blijft voor de komende generaties – een meeslepend portret van leed dat van alle tijden is, maar zich naadloos verweeft met dramatische politieke omwentelingen die nog geen eeuw oud zijn. Bekeken over vier generaties heen, ligt die donkere bladzijde uit de wereldgeschiedenis nog maar pas in de verleden tijd. Reden te meer om er voor de zoveelste keer in onder te duiken. Zoals gezegd buit deze roman de haast onbevattelijke gruwel allesbehalve uit, om een veel subtieler en intiemer (en daardoor net indringender) beeld te schetsen van wat het betekent om de verkeerde mens op het verkeerde moment op de verkeerde plaats te zijn. Abstraheer dat naar het migratiethema vandaag, en je hebt een tijdloos boek in handen.
