Jan J. Boersema :: Beelden van Paaseiland

Weinig eilanden spreken, op IJsland na misschien, zoveel tot de verbeelding als Paaseiland. Het eiland dat tot Chili behoort, blijft een vreemde getuige van waartoe de mens in staat is, enerzijds dankzij de gigantische beelden die het opgericht heeft en anderzijds doordat het voor velen symbool staat voor de blindheid waarmee de mens de natuur rondom hem ten gronde richt.

Hoewel niet de grondlegger van de theorie, geldt Jared Diamond in het bijzonder dankzij het vuistdikke Ondergang als de belangrijkste verdediger van de theorie die gretig aftrek vindt binnen de goegemeente. De Nederlandse bioloog Jan J. Boersema stelt echter vragen bij deze gangbare theorie, in het bijzonder omdat uit de verslagen van de Nederlandse expedities (die het Paaseiland als eerste Europeanen ontdekten) nergens sprake is van een cultuur in verval of andere verwijzingen die de befaamde theorie ondersteunen. Reden genoeg dus om dieper in te gaan op de geschiedenis van het eiland en het ontstaan van een mythe.

Boersema gaat hierbij methodologisch (en chronologisch) te werk en start na een inleidend hoofdstuk met de vraag waar de eerste bewoners (kolonisten) van Paaseiland vandaan kwamen. Ondanks alle nieuwe technieken om genetisch materiaal te testen en erfelijkheid te bepalen, is die vraag nog steeds niet opgelost, het aantal mogelijkheden is alleen verkleind (Thor Heyerdahl had overigens ongelijk). Over hoe het eiland er uitzag toen de eerste kolonisten aan wal kwamen, is gelukkig meer geweten. Zo blijkt uit onderzoek dat de nieuwe bewoners de flora van het landschap in belangrijke mate bepaald hebben en bovendien hebben ze nieuwe soorten landdieren geïntroduceerd. Jammer genoeg hebben ze ook de weinige inheemse vogelsoorten uitgeroeid.

Dat de komst van de mens een invloed heeft op zijn leefomgeving is genoegzaam bekend, maar op basis van het voorgaande kan het Paaseiland niet als waarschuwing voor de moderne mens gelden. De befaamde collaps heeft niet plaatsgevonden op het eiland en al evenmin kunnen de befaamde grote beelden als onrechtstreekse oorzaak worden aangewezen. Boersema gaat uitvoerig in op de cultuur, leefgewoonten en religieuze rituelen van de Paaseilanders en tekent daarbij ook de veranderende gewoontes en overtuigingen mee. Zo blijkt onder meer dat ook op het eiland zelf de beelden (moai’s) hun religieuze en rituele betekenis verloren toen een ander geloof opgang deed, zonder dat er meteen een link kan worden gelegd met verregaande ontbossing.

Dat het nieuwe geloof toch een gevolg was van een veranderende fauna en flora lijkt voor een deel voor de hand te liggen. Ook Boersema erkent dat door verschillende factoren het eiland een nieuw landschap werd, maar tezelfdertijd is duidelijk uit getuigenissen dat de eilandbewoners een nieuw (en schraler) ecologisch evenwicht gevonden hadden. Dit evenwicht alsook de interne machtsverhoudingen kwamen (opnieuw) onder druk te staan toen Europese zeevaarders het eiland ontdekten en steeds meer handel dreven met het eiland alsook zijn bevolking voor eigen doeleinden (en slavenhandel) begon te gebruiken en helaas ook uit te buiten. De klap die het eiland ditmaal toebedeeld kreeg, zou in de 19e eeuw de ware collaps zijn waarbij het land en zijn bewoners samen in de klappen delen.

Het Paaseiland is mede dankzij boeken als deze van Jared Diamond een waarschuwing voor de wereld geworden en een oproep om verstandiger om te gaan met onze planeet. Dat ondanks alle knipperlichten de waarschuwing in de wind geslagen wordt, stemt tot nadenken en mogelijk zelfs de verkeerde reflex om de Paaseilandboodschap ondanks de nieuwe bewijzen niet te blijven herhalen. Maar hoe belangrijk de ecologische waarschuwing ook is, Paaseiland mag daar niet voor misbruikt worden. Het eiland heeft ook nu nog zijn eigen zorgen en identiteit. Bovendien vertelt het een verhaal dat ook zonder de collapstheorie krampachtig te verdedigen tot "lering en vermaak" kan dienen. Het eiland heeft doorheen de geschiedenis al genoeg te verduren gehad, gun het zijn recht op waarheid en laat het zijn eigen boeiende verhaal vertellen. Boersema’s boek bewijst dat het even intrigerend en boeiend is.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

2 × 5 =