Paul Simon

Graceland (1986)

Nout Van Den Neste - 09 juni 2016

Het verhaal van Graceland is bij de gemiddelde muziekliefhebber ondertussen wel gekend. Paul Simon maakt de controversiële beslissing om in een door Apartheid verscheurd Zuid-Afrika zijn nieuwe plaat op te nemen en scoort er tegelijk een zodanig universeel geliefde hit mee (meer dan 16 miljoen exemplaren verkocht) dat dat in het huidige muzieklandschap nauwelijks nog voor te stellen is. Nu, 30 jaar later, klinkt de plaat nauwelijks gedateerd, net zo dansbaar als toen, en nog altijd ontzettend mooi.

Paul Simon was natuurlijk niet de eerste grote popartiest die Afrikaanse muziek in zijn nummers gebruikte: de Talking Heads hadden al met Remain In Light (1980) Afrikaanse polyrythmes in hun album verwerkt terwijl Peter Gabriel met zijn ondertussen net zo klassieke album So (1986, hetzelfde jaar als Graceland) naast Afrikaanse ook Braziliaanse stijlen in zijn plaat had gestopt. Het grote verschil was dat Simon zich vooral door de zwarte muziek van Zuid-Afrika, met name dan de Township Jive, liet inspireren.

Toen Simon in 1984 in zijn auto de hele tijd het cassetje Gumboots: Accordion Jive Hits, Volume II draaide en op de instrumentale muziek zelfverzonnen melodieën en teksten begon te neurieën, besloot hij dan maar dat het tijd werd om die artiesten op te zoeken. Toen zijn platenfirma Warner hem meedeelde dat de muziek en de artiesten (de Boyoyo Boys en Ladysmith Black Mambazo die beide later ook op Graceland zouden meespelen) uit Zuid-Afrika kwamen was Paul Simons eerste reactie: “Jammer dat het niet Zimbambwe, Zaire of Nigeria was, het had mijn leven wat simpeler gemaakt”.

Op het eerste gezicht had hij gelijk. Simon, koppig en eigenzinnig als altijd, besloot om naar Zuid-Afrika te gaan zonder wat voor politieke motieven dan ook. In de uiterst gespannen context van racisme en Apartheid klinkt dat een beetje naïef maar het enige wat Simon wilde was muziek maken, ongeacht de culturele boycot die de rest van de wereld Zuid-Afrika had opgelegd. Simon ging naar Zuid-Afrika zonder vooraf de cruciale goedkeuring van de ANC (het Afrikaanse Nationale Congres, de dan verbannen politieke partij van Zuid-Afrika en in volle verzetsstrijd) te vragen en zei daarover jaren later dat hij simpelweg de kant van de artiesten had gekozen: “Ik heb het gevoel, als er radicale machtsovernames zijn van links of rechts, dat de artiesten altijd de dupe zijn. De mannen met de wapens zeggen: “Dit is belangrijk”, en de mannen met de gitaren maken geen schijn van kans.” Wat daarop volgde was een indrukwekkende, controversiële mediastrijd maar wat er op dat moment ook gezegd geweest is en hoe pragmatisch Simon zich ook opstelde (“Ik wilde gewoon muziek maken”), Graceland is na al die jaren wel duidelijk een voorbeeld van een productievere, alternatieve reactie tegen Apartheid. Het was een album dat toonde dat er ook in Zuid-Afrika voldoende getalenteerde muzikanten waren, je moest het alleen maar willen ontdekken.

Toch is dat hele politieke achtergrondverhaal, hoe nobel en mooi ook, alleen maar context: Graceland kan je muzikaal of tekstueel bezwaarlijk een direct politiek album noemen. Apartheid of de Zuid-Afrikaanse politieke situatie worden bijna nergens direct aangekaart of het moet wel op het tekstueel onheilspellende “The boy in the bubble zijn” met bijna literaire strofes als “These are days of miracle and wonder / This is the long distance call” of “The way we look to a distant constallation / Dying in the corner of the sky” of een verwijzing naar terrorisme en geweld in een vers als “The bomb in the baby carriage was wired to the radio”. “The boy in the bubble” opende met zijn feestelijke accordeon de deur naar een voor Simons doen bijzonder sociaal bewogen album dat armoede en ongelijkheid recht in de ogen keek.

Tracks als het nog altijd even innemende, zinderende “Homeless” (met prachtige elkaar doorkruisende acappellazanglijnen van Ladysmith Black Mambazo) is een dreigend nummer over dakloos zijn en de willekeurige dood die daarmee gepaard gaat. Ladysmith Black Mambazo mogen ook de ondertussen één uit de duizend herkenbare intro van “Diamonds On The Souls Of Her Shoes” verzorgen (een beetje muziekkenner heeft niet meer dan de “awawawa” nodig om te weten over welk nummer het gaat), nog een nummer dat over ongelijkheid en armoede gaat, maar dan deze keer in de vorm van een liefdesverhaal.

Het is een feestelijk nummer dat uitnodigt tot het betere voetenwerk en is een perfecte mix tussen Simons Westerse invloeden en Zuid-Afrikaanse muziek: het nummer zit vol blazers en Afrikaanse percussie en is doorwoven van klassieke Township Jive gitaarpatronen (dankzij fantastisch gitaarwerk van Chikapa “Ray” Phiri) maar is qua melodie en tekstuele metaforen dan weer klassiek Amerikaans. Simon neemt hier een typische rock ‘n’ roll beeld van schoenen (denk maar aan “Blue Suede Shoes”) om er vervolgens zijn eigen draai aan te geven.

Het wordt vaak vergeten, maar Graceland bevindt zich dan ook exact op het kruispunt tussen Amerikaanse rootsmuziek en Zuid-Afrikaanse muziek en Simons punt is dan ook dat de twee meer met elkaar gemeen hebben dan je zo op het eerste gehoor zou denken. Bij wijze van experiment is het de moeite om eens een nummer van Johnny Cash uit zijn Sun-periode en het titelnummer “Graceland” na elkaar af te spelen. Het ritme zal waarschijnlijk vrij gelijkaardig zijn, met dat verschil dat “Graceland” natuurlijk dat sprankelende gitaarlijntje bevat en een soort van episch, dromerig nummer wordt waar alleen Simon een patent op heeft.

Een groot deel van de tracks ontstonden tijdens lange jamsessies in Johannesburg die Simon vervolgens in New York met zijn producer Roy Halee zou bewerken, aanpassen en veranderen totdat hij tracks had waarop hij vervolgens zijn melodieën en teksten kon schrijven. Simon maakte echter Graceland niet uitsluitend als ode aan Zuid-Afrikaanse muziek. “That Was Your Mother” ontstond tijdens een opnamesessie met lokale band Good Rockin’ Dopsie and the Twisters in Louisiana ontstaan en afsluiter “All Around The World (The Myth Of Fingerprints)” had Simon met de Mexicaans-Amerikaanse band Los Lobos in Los Angeles opgenomen. Als je het niet zou weten, zou je het ook niet horen.

Simon liet daarnaast ook bijzonder veel Amerikaanse gastbijdrages op Graceland toe, zoals die prachtige strofe van countryzangeres Linda Ronstadt op het imposante “Under Afrikan Skies” of de achtergrondzang van de Everley Brothers, een van Simon & Garfunkels grote voorbeelden, op “Graceland”. Op die manier slaagde hij erin om zoiets als wat je “wereldmuziek” zou kunnen noemen volledig zijn wereld en zijn publiek binnen te trekken. Het resultaat was dan ook een zo goed als tijdsloos, muzikaal document met een mooie mix van sociaal bewogen teksten en ook een album waarop Simon ook zijn neurotische zelve of zijn gestrand huwelijk onder de loep nam, zoals op "You Can Call Me Al" of "Crazy Love, Part II", waarover we ook al hier eerder al iets geschreven hebben.

Daarnaast is Graceland een album dat vooral qua melodieën, sfeer en klanken een vloeiende continuïteit had: de zware, daverende drums (misschien een van de weinige popplaten van de jaren 80 waar de drums wel degelijk goed klinken) die doorheen het hele album terugkeren tot de Zuid-Afrikaanse accordions van “The Boy In The Bubble” of “Gumboots” die dan weer perfect pasten bij de van New Orleans modder bespatte accordions op “That Was Your Mother”. De kraakheldere gitaarlijnen van Phiri droegen klassieke rock ‘n’ roll in zich, maar dan anders, misschien kleurrijker of in het universum van Paul Simon, melancholischer. Het achtergrondkoor van “I know what i know” deed dan weer erg aan een doo-wopkoor denken. Met andere woorden: Simon gebruikte de Zuid-Afrikaanse muziek om uiteindelijk gewoon op een andere manier terug bij de muziek waarmee hij opgegroeid was uit te komen.

Graceland was niet alleen in politiek opzicht een bijzonder belangrijke plaat – ook al had Simon dat aanvankelijk niet zo bedoeld – het was ook de plaat die de wat ingeslapen carrière van Simon nieuw leven zou inblazen na de twee relatieve flops van Hearts and Bones (1983) en One Trick Pony (1980). Graceland was het begin van een ware renaissance in de carrière van Simon waarvan zowel de muzikale invloeden als de werkwijze (eerst tracks maken, daarna nummers schrijven) tot op heden zijn platen blijven vormgeven. Graceland is niet voor niets dertig jaar na datum nog altijd een klassieker die los van de historische en politieke context gewoon een nagenoeg perfect album is, van begin tot einde een ontroerend, strijdvaardig feest.

E-mailadres Afdrukken