Banner

De Tijd

Emilia Galotti

Robin D'hooge - 06 september 2004

Het gebeurt wel vaker dat opvoeringen van gevestigde waarden in recensies al te vriendelijk de hemel ingeprezen worden terwijl het publiek in stilte denkt: Ligt het dan echt aan mij? Ook al is Emilia Galotti in de benadering van De Tijd in principe een goed gemaakte voorstelling, toch laat het eindresultaat je grotendeels onverschillig. Hoe is zoiets mogelijk?

In 1772 was de impact van Lessing’s Emilia Galotti niet gering. Bestaande theaterconventies werden helemaal op hun kop gezet. In die tijd was de klassieke tragedie als genre onderworpen aan een aantal ijzeren wetten. Behalve de traditionele vijfdelige structuur waren er duidelijke inhoudelijke voorschriften. De hoofdfiguren waren zonder uitzondering personages met blauw bloed, kon niet anders. De grote emoties waren alleen maar weggelegd voor de groten der aarde. Maar in de achttiende eeuw werden de sociale verhoudingen helemaal op hun kop gezet, zeker in het Duitse taalgebied. Op de sociale ladder werd de plaats van adel en hofhouding steeds vaker ingenomen door de burgerij, die elke dag won in macht en aanzien. Een tendens die zich dus ook vroeg of laat moest doorzetten tot op de theaterplanken, waar de maatschappij een spiegel voorgehouden wordt. Met Miss Sara Sampson had Lessing al voor het eerst een burgervrouw een tragische hoofdrol toebedeeld. Dit keer gaat hij nog een stapje verder: De adelijke personages in het stuk zijn negatieve, verveelde figuren zonder enig moreel plichtsbesef. Bovendien wordt hun feodale systeem verantwoordelijk gesteld voor alles wat fout loopt in de samenleving. Instinctief aanvoelend dat hun rol langzaam uitgespeeld is, weten ze met zichzelf geen blijf meer. Niet alleen draait alles verder rond Emilia, een gewoon burgermeisje van het volk, zowel zij als haar vader komen ook nog eens tijdens een grootse finale heroïsch aan hun einde om de klassieke moraal nieuw leven in te blazen.

Het stuk werd al zo’n tien jaar niet meer gespeeld in Vlaanderen. Hoe breng je zoiets vandaag, in ’s hemelsnaam? Burgerlijke of andere moraal, het zijn niet meer dan afgebladderde anachronismen. Eergevoel en grote emoties komen in het beste geval potsierlijk over. Je komt dus al snel bij humor uit. Het verhaal bevat een potentieel van grappige intriges, die veel gelijkenissen vertonen met wat bijvoorbeeld gebeurt in de Barbier van Sevilla. De Tijd kiest niet voor de gemakkelijkste weg van een pastiche, maar timmert de inhoud helemaal om tot een volwaardige, verfijnde komedie. De rol van meesterintrigant Marinelli, die iedereen tegen elkaar opzet om er zelf beter van te worden, zit Warre Borgmans op het lijf gegoten. Hij benadert zijn personage als een sinistere schim uit de commedia dell’arte. Ook Antje De Boeck lijkt een voor de hand liggende keuze wanneer je op zoek bent naar een eenvoudig meisje, dat tegelijk zo ontwapenend goedhartig en mooi is dat iedereen voor haar valt.

Het hele verhaal speelt zich af voor een achtergrond van gordijnen in rood fluweel, die op commando openklappen. Om Emilia even voor zich te winnen besluit de Prins, een gepoederde, gewetenloze kwast, haar te ontvoeren. De kornuiten van zijn knecht Marinelli gaan echter een klein beetje te enthousiast te werk en vermoorden in een ruk door haar verloofde. De moeder van Emilia ziet aanvankelijk wel iets in de sociale promotie die de Prins haar familie kan bezorgen, maar wanneer de vader achter de ware toedracht komt vermoordt hij de Prins, en omdat hij de schande niet kan verdragen, meteen ook zijn dochter en dan zichzelf.

In een komedie als De Barbier komt immers alles uiteindelijk weer op z’n pootjes terecht. Om de daad van de vader kan je niet heen zonder meteen de hele kracht van het stuk te ondermijnen. Net als alle personages in het werk van Lessing is dit een personage dat weliswaar verscheurd wordt door twijfel, maar voor de volle 100% verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen daden. Hij is geen speelbal van een lot dat groter is dan zichzelf, hij wordt niet gestraft door de Goden met blindheid of een dood op een of ander slagveld. In principe zou hij perfect kunnen wegwandelen van de gebeurtenissen en zijn familie voor rest van zijn dagen deze schande laten dragen. Toch neemt hij het recht in eigen handen en kiest, in alle vrijheid, zelf voor zijn dood en die van zijn dochter.

Vooral de morele tragiek van dit einde valt in een hedendaagse bewerking moeilijk te behapstukken. Vandervost laat de personages dan ook meteen weer opstaan uit de dood om in een knallende louterende muzikale finale langzaam op het publiek af te stappen. Meteen komt in deze luttele laatste seconden een dynamiek op gang waar je als publiek toch een tijdje naar zat te snakken. Het resultaat laat hoe dan ook een steriele indruk na. Hoe professioneel gebracht ook, de relevantie van een stuk blijft zelfs in Vandervost’s benadering onduidelijk. Waarom dit stuk in ’s hemelsnaam op de planken brengen? Niet enkel en alleen omdat de oorspronkelijke plannen voor het aangekondigde De Dood van Wallenstein plots in het water waren gevallen, zou je hopen. Nergens worden parallellen getrokken met het heden, of zelfs maar commentaar geleverd bij het verleden. Nu heeft Vadervost in interviews wel eens geopperd dat dit ook helemaal niet in zijn bedoeling ligt. Volgens hem kan hij alleen maar zijn eigen wereld tonen en het beste hopen, want hij heeft geen idee van wie naar zijn stukken komt. Maar het is niks voor De Tijd om ’alleen maar’ een mooi verhaal te brengen. Toch is dat net waar de voorstelling in blijft steken. Hier wordt vooral perfect geillustreerd waarom Rouw siert Electra van ex-kompaan van Hove wel een geslaagde voorstelling oplevert.

Voorstellingen in Gent van 31 augustus tot 2 september, 3-4 september in Amsterdam.

THEATERFICHE

Festivalinfo De Tijd Lucas Vandervost (pdf)
Over Emilia Galotti Over Lessing Full Text (Projekt Gutenberg)
E-mailadres Afdrukken