Banner

Sinclair Lewis

Dat gebeurt hier niet

8.0
Jurgen Boel - 05 april 2018

Na de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS, een gebeurtenis die niemand verwacht had, kregen een aantal romans en non-fictiewerken opvallend veel aandacht. Naast klassiekers als George Orwells 1984 (1948) en Hannah Arendts The Origins Of Totalitarism (1951), viel één boek in het bijzonder op: Sinclair Lewis’ It Can’t Happen Here (1936), een roman over hoe een senator het dankzij een populistisch programma tot president schopt en daarna een totalitair regime installeert.

Gezien de premisse mag het geen wonder heten dat het boek een hernieuwde belangstelling kreeg en gepromoot werd als de roman die de komst van Trump voorspelde, dan wel een analogie vormt voor diens beleid en dat meer dan tachtig jaar voor hij aan de macht kwam. Maar wie dergelijke vergelijkingen al te ernstig neemt, heeft het boek niet gelezen of is niet vies van enige overdrijving. Sinclair Lewis’ boek is namelijk diep geworteld in zijn tijdskader en hoe totalitaire en populistische partijen zich toendertijd ontplooiden. Uiteraard blijven er parallellen te trekken, maar Lewis’ eerste bron van inspiratie is zonder twijfel het toen opkomende Nazi-Duitsland, gekoppeld aan de rijzende faam van Louisiana-gouverneur Huey Long.

Long, die in 1935 vermoord werd, was een populistisch politicus die zich tegen het “grootkapitaal” verzette en pleitte voor meer overheidssteun in het onderwijs en bij publieke werken. Long had bovendien de steun van de invloedrijke katholieke priester en radiomaker Charles Coughlin. Hij bereikte met zijn uitzendingen meer dan dertig miljoen luisteraars, ging geregeld te keer tegen joden en het communisme, en pleitte voor de nationalisering van een aantal nutsdiensten. Coughlin had bovendien zijn eigen politieke beweging opgestart, National Union For Social Justice, die het zelfs kortstondig tot een politieke partij schopte. Allemaal elementen die Lewis gretig gebruikte voor zijn roman.

Geschreven als een waarschuwing annex poging Long politiek uit te schakelen, voorspelt Sinclair hoe de populistische politicus Berzelius `Buzz` Windrip, geruggensteund door zijn rechterhand Lee Sarason (en architect achter Windrips succes) en de idealistische bisschop Paul Peter Prang en diens Liga van Vergeten Mannen, aan de macht komt. Hierna bouwt hij samen met Sarason een totalitaire staat uit die niet alleen vrouwen, zwarten en joden tot tweederangsburgers reduceert, maar zelfs concentratiekampen inricht voor politieke tegenstanders en dissidente stemmen. Tot die laatste categorie behoort het hoofdpersonage Doremus Jessup, de hoofdredacteur van een lokale krant uit Vermont, die zich tegen wil en dank steeds meer tot verzetsheld ontpopt.

Zoals wel meer “liberale” burgers, behoort Jessup weliswaar tot de notabelen van het dorp, maar is hij ook niet vies van enige controverse, zolang het maar beschaafd blijft. Als uitgesproken tegenstander van Windrip wordt het hem na de verkiezing van die laatste echter steeds moeilijker gemaakt, in het bijzonder wanneer alle pogingen om hem aan de “goede” kant te krijgen, mislukken. Jessup beseft langzaam maar zeker, terwijl de wurggreep van Windrip steeds sterker wordt, dat passieve oppositie alleen niet volstaat en besluit actief lid te worden van het verzet. Via hem en de contacten met anderen komt de lezer meer te weten over het “nieuwe Amerika”, al laat Sinclair af en toe ook een alwetende/overkoepelende stem aan het woord om het verhaal verder te stuwen.

Wie Lewis’ roman las bij de verschijning ervan, kon niet anders dan de parallellen gezien hebben die zo overduidelijk aanwezig waren. Maar ook zonder deze achtergrondkennis blijft de roman op eigen benen staan. Long is voor Lewis immers net zozeer een dankbaar middel om zijn eigen visie op de maatschappij weer te geven, een visie die gematigd progressief is en rationele afwegingen laat primeren op ideologische overtuigingen en emotionele kreten. Geen wonder dus dat de roman niet alleen aangehaald werd toen Franklin D. Roosevelt burgers van Japanse origine in kampen opsloot tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar ook tijdens het Nixonschandaal, het beleid van George W. Bush en nu met het presidentschap van Trump. De kracht van Sinclairs roman ligt dan ook in hoe hij een wereld weet te schetsen waarin een populistische politicus niet alleen de macht kan grijpen, maar deze ook bestendigt. En vooral hoe snel de bevolking zich, op een enkele stem na, zich hier naar schikt.

E-mailadres Afdrukken