Banner

Marcus Aurelius

Persoonlijke notities

9.0
Jurgen Boel - 13 mei 2016

Bij filosofen denkt men in de eerste plaats aan wijze denkers dan wel in de eigen gedachten verdwaalde zielen, niet aan wereldse mannen die met beide voeten in de realiteit staan, laat staan aan machtige heersers die een werelddeel besturen. Nochtans is een van de bekendste filosofen uit de oudheid net dat: een keizer die over een gebied heerste dat zich van het noorden van Afrika uitstrekte tot over bijna heel Europa.

Marcus Aurelius, gekend als de keizer-filosoof heerste over het Romeinse rijk in de tweede eeuw voor Christus en staat naast Seneca en Epictetus bekend als de vertegenwoordiger van de nieuwe of jonge Stoa die in de eerste twee eeuwen na Christus floreerde en zich bijna louter op de ethiek richtte waar de oude Stoa, ontstaan omstreeks 300 v. Chr. in Griekenland, een meer omvattende filosofie was. Van de grondleggers van de Stoa (Zeno en Chryssipus) zijn, net als van zij die het in Rome introduceerden (de zogenaamde midden-Stoa, Panaetius en Posidiunus), slechts fragmenten en flarden biografie overgebleven, terwijl de drie grote denkers van de jonge Stoa elk hun “geschriften” nagelaten hebben.

Maar waar Seneca zijn ideeën doelbewust verspreidde via brieven en geschriften en Epictetus’ denkbeelden bewaard gebleven zijn dankzij de notities van een van zijn leerlingen (Flavius Arrianus), zocht Marcus Aurelius nooit zijn denkbeelden te verspreiden. Zijn befaamde werk Ta eis heauton (Grieks voor “Gesprekken aan zichzelf”) was, zoals de titel al impliceert, nooit bedoeld voor derden en veeleer een soort gedachtenboek waarin de keizer zichzelf toesprak. Als keizer zocht Aurelius geen roem als filosoof, zelfs al was zijn leven, zoals ook de recente biografie Marcus Aurelius van Anton Van Hooff (Ambos/Anthos) duidelijk maakt, ervan doordrongen. Bijgevolg lezen zijn overpeinzingen ook schematischer en soms zelf wat obscuur, zonder dat een duidelijke conclusie of betoog voorhanden is.

Geheel in de lijn van de Stoa tracht Marcus Aurelius de zaken los te zien van hoe ze hem kunnen affecteren. Het lot aanvaarden staat voorop, en deugdzaam leven betekent zoveel als aanvaarden wat er gebeurt zonder er een moreel oordeel over te vellen. Doorheen het hele boek, dat (later?) opgedeeld is in twaalf hoofdstukken, zijn overdenkingen en aansporingen te vinden die dit basisidee mee vorm geven en benadrukken wat een “leven volgens de natuur” behoort te zijn. De twijfels die oprijzen, worden erkend en weerlegd, de reflecties en enkele citaten zijn als “duwtjes in de rug” die de weg wijzen naar het te volgen pad.

Persoonlijke Notities is geen werk dat van haver tot gort gelezen dient te worden, daarvoor is het te fragmentarisch en staat elke notitie te veel op zichzelf. Het zijn als aforismen die nooit dat doel gehad hebben. Marcus Aurelius’ werk wordt dan ook bij voorkeur nu en dan ter hand genomen om enkele overpeinzingen mee te nemen dan wel te overwegen. Want ook al schreef hij zijn werk bijna achttienhonderd jaar geleden, de overwegingen die erin staan overstijgen wel degelijk de specifieke Romeinse context en beslaan vaak existentiële overwegingen die eigen zijn aan elke mens. In die zin mag het geen wonder heten dat het doorheen de eeuwen geregeld gekopieerd en later ook gedrukt werd, zelfs al kende het nooit de “populariteit” van andere filosofische werken.

Een enkele keer verraadt een verwijzing of woordkeuze de oudheid van Persoonlijke notities, het is dan ook de verdienste van vertaalster Simone Mooij-Valk om deze duidelijk te kaderen via enerzijds een korte maar heldere inleiding en anderzijds duidelijke voetnoten waar nodig. Ze bieden zeker voor wie niet vertrouwd is met de (klassieke) filosofie een extra handvat om Marcus Aurelius’ werk naar waarde te schatten. Toch kan het werk ook zonder deze duiding op zich staan want Marcus Aurelius wou, zoals gezegd, geen filosofisch werk nalaten maar wel een “handleiding” voor zichzelf. Heden ten dage zou men zoiets een “zelfhulpboek” noemen, zij het dat Marcus Aurelius geen goedkope waarheden neerpende, maar kritisch voor zichzelf de aansporingen voor een deugdzaam leven schreef. Aansporingen die achttienhonderd jaar later nog steeds waardevol zijn.

E-mailadres Afdrukken
 
Marcus Aurelius
Ambo / Anthos
www.amboanthos.nl

Uit ons archief
Banner

TEST