Banner

Hans Fallada

Wat nu, kleine man?

Hildegart Maertens - 24 februari 2012

Het leven van grote kunstenaars is dikwijls getekend door verschrikkelijke drama’s. Dat is niet anders voor Hans Fallada, pseudoniem voor Rudolf Ditzen, die er gelukkig een meesterlijke carrière als romancier aan overhield.

Fallada was als jongeman depressief en probeerde zelfmoord te plegen samen met een geestesgenoot. De andere man stierf, maar Fallada overleefde. Hij zou de herinnering nooit helemaal te boven komen en greep daarom naar drank en morfine. Ondanks de verdovende middelen bleef het onbehagen echter knagen en dus volgde Fallada zijn instinct, dat hem zei dat hij het kon maken als schrijver. Kleiner Mann Was Nun? werd zijn eerste grote roman en zou hem ogenblikkelijk tot een bekend, publiek figuur maken. Doorheen de eeuwen is de naam Fallada echter uitgewist geraakt, zeker in onze contreien. Onder meer de slechte beschikbaarheid van het boek heeft daar een aandeel in gehad. In 1936 werd de roman vertaald, weliswaar met gecensureerde passages over "naaktheid". Inmiddels verzorgde Uitgeverij Cossee een prachtige nieuwe druk die Fallada’s oorspronkelijke stijl meer eer aandoet. Deze is tijdloos in zijn heldere eenvoud, wat, in de moderne spelling, uiteraard extra tot zijn recht komt. Het indringende verhaal van een tot het proletariaat vervallen bescheiden man slaat op die manier in als een bom.

Centraal stelt Fallada het verlangen naar liefde, dat het hoofdpersonage ondanks alle tegenslagen gaande houdt. In het Berlijn van de jaren twintig, waarvan geweten is dat sociale wantoestanden uiteindelijk tot de opkomst van het nazisme zouden leiden, wil de protagonist Pinneberg alles vergeten, om te leven van de liefde alleen. De figuur noemt zichzelf daarbij een "zielige kleine man", wat hij in zekere zin ook is. Fallada beschrijft hem echter met het grootst mogelijke erbarmen en het is niet triviaal dat hij zich een weg probeert te banen doorheen het bestaan. Pinneberg heeft bij wijze van spreken stem en ellebogen nodig om zijn plaats in de maatschappij te handhaven. Hij verliest helaas zijn baan als ambtenaar en gaat daarop aan de slag als verkoper in een winkel voor herenkledij. Wanneer men hem ook hier sterk onder druk zet om te presteren, raakt hij op de dool en valt hij werkelijk van het ene in het volgende probleem. Zijn vrouw Engeltje is de positieve noot in zijn hele bestaan, wat zich natuurlijk ook weerspiegelt in de naam die hij haar toedicht. De maatschappelijke rollen van het amoureuze duo worden omgekeerd wanneer zij de positie van kostwinner gaat bekleden door sokken te stoppen, terwijl Pinneberg op hun kind past. Dit is het cruciale moment waarop de protagonist beseft wat er van hem geworden is: een proletariër, die zich amper nog durft vertonen en zeker niet aan Engeltje.

Op die manier verliest een man zijn eigen identiteit, onder impuls van een onbarmhartige maatschappij die niet het minste respect heeft voor kleinheid. Je kunt gemakkelijk een parallel zien met onze tijden, waarin evenzeer geen respect meer is voor een man die volgens eigen vermogen vooruit wil in het leven. Alles moet altijd sneller, beter en efficiënter, maar wat als de mens daar niet tegen bestand is? Wat nu, kleine man? gaat over verpletterd worden door een gemeenschap met onaangepaste eisen, die vervreemd is van de menselijke psyche, met als resultaat: de mens die zichzelf verliest. Iets dergelijks beschrijft Fallada helder, eenvoudig en in die mate fascinerend dat je het boek in één ruk wil uitlezen. Een meesterwerk dus.

E-mailadres Afdrukken