Banner

Dersu Uzala

6.0
Dennis Van Dessel - 12 juni 2007




144 min.

Wanneer Hollywood er eindelijk aan toe komt om een buitenlands filmmaker in de bloemetjes te zetten, is dat meestal veel te laat. Akira Kurosawa was al meer dan twintig jaar goed bezig, met de éne klassieker na de andere, maar het was pas toen hij in een enorme persoonlijke en professionele crisis verzeild raakte, dat hij ten lange leste serieuze aandacht kreeg in Amerika. Na de commerciële flop van 'Dodes'ka-den' kwam Kurosawa in een depressie terecht die eindigde met een zelfmoordpoging. De Japanse filmindustrie wilde in feite niets meer van hem weten - hij was een te groot risico - en bij gebrek aan andere opties, keerde de regisseur zich dan maar naar Rusland. De Sovjets gaven hem de kans om 'Dersu Uzala' te maken en verdomd, opeens gingen die Amerikanen eens een keer opletten. Kurosawa won de oscar voor beste buitenlandse film, en dàt leidde dan weer tot de kennismaking met Francis Ford Coppola en George Lucas die er uiteindelijk voor zou zorgen dat hij 'Kagemusha' kon maken. Dat het uitgerekend 'Dersu Uzala' moest zijn waarvoor Kurosawa de erkenning zou krijgen die hij al zo lang verdiende, is ironisch: het is zijn enige film die niet in het Japans is, en daarenboven niet zijn beste, noch zijn meest populaire werk. Maar goed, schijnbaar vonden de Amerikanen dat na zovele jaren Kurosawa's tijd was gekomen om in het zonnetje gezet te worden - of ze wilden er zeker van zijn dat ze zo'n groot filmmaker niet aan de Russen zouden verliezen, dat kan ook.

Het is het begin van de twintigste eeuw en de Russische wetenschapper Arsenjev leidt een expeditie door de Siberische taiga om er topografisch onderzoek te doen. Onderweg komt hij samen met zijn team de jager Dersu Uzala tegen, een aimabele kerel die al jaar en dag in het bos overleeft en er duidelijk zijn weg kent. Arsenjev besluit Dersu dan ook als gids te gebruiken, en gaandeweg groeit er een hechte vriendschap tussen de twee. Wanneer Dersu het leven van Arsenjev redt tijdens een ijskoude nacht in de steppe, voelt de Russische kapitein bovendien een ereschuld tegenover de simpele man van de natuur.

Kurosawa behandelt hier voor de eerste keer een expliciet ecologisch thema, iets dat nog duidelijk terug zou keren in de latere (en helaas veel slechtere) film 'Dreams'. De mens is immers ook maar een onderdeel van de natuur (een klein onderdeel dan nog), en de vraag op welke manier we in relatie staan met die omgeving is dan ook één van de belangrijkste die we ons kunnen stellen. Dersu is duidelijk in evenwicht met de natuur: hij refereert naar de zon, de maan, vuur, aarde en dieren als naar mensen, met "hij" en "zij". Voor Dersu bestaat er dan ook weinig onderscheid: hij ziet een samenhang tussen alles wat leeft, of dat nu dieren, bomen, planten of mensen zijn, die voor andere, meer moderne geesten, onzichtbaar is geworden. Daarbij hanteert hij zijn persoonlijke ethiek: het is oké om een dier te doden als je het wilt opeten, maar als je het zonder reden doet, ben je een slecht mens en kun je er prat op gaan dat de natuur op de één of andere manier wraak zal nemen. Je mag de natuur gebruiken voor je eigen doeleinden (van stro een hutje maken, hout gebruiken voor een vuur), maar dan wel op een respectvolle manier. Wie die erecode tegenover de natuur doorbreekt, doet dat op zijn eigen risico.

Dat gedachtengoed wordt vormgegeven in een visueel erg uitgepuurde film: meer en meer zien we Kurosawa evolueren naar de extreem sobere stijl die zo kenmerkend zou worden voor zijn twee laatste grote samurai-epossen, 'Kagemusha' en vooral 'Ran'. We krijgen lange shots, van soms vijf minuten of meer, waarin de personages zich door een indrukwekkende natuurlijke omgeving bewegen. De sfeerrijke bossen en de prachtige, maar moordend koude ijsvlaktes van Siberië worden meesterlijk in beeld gebracht (je krijgt gelijk zin om naar de A.S. Adventure te trekken en een tent te gaan kopen om zelf op stap te gaan), in veelal statische shots. De camera beweegt zelden - Kurosawa zoekt interessante kadreringen en laat de personages interageren met de natuur binnen dat vastgesteld kader. Net zoals in zijn latere films statische shots aan de orde van de dag zouden zijn, dringt hij hier nergens een bepaalde interpretatie van de kijker op. De camera blijft stil, en wij mogen zelf beslissen wat we binnen dat kader interessant genoeg vinden om naar te kijken. In de praktijk houdt dat ook in dat Kurosawa bijzonder weinig close-ups gebruikt - ook weer een precedent voor later. In 'Kagemusha' waren close-ups ook zeer zeldzaam, in 'Ran' (het meest extreme voorbeeld van die nieuwe sobere visuele stijl) zat er welgeteld één. Je kunt natuurlijk voor of tegen die stijl zijn - de jongere Kurosawa, die meer hield van bewegende camera's en close-ups, was zeker en vast dynamischer en straalde meer een levendige mentaliteit uit. Naarmate hij ouder werd, bewoog Kurosawa's camera steeds minder, werden zijn films ook langzamer van tempo en somberder van toon. Maar welke van de twee je ook verkiest, je kunt niet ontkennen dat de man prachtige vista's uit zijn mouw schudt. De hele sequens waarin Dersu en Arsenjev beschutting tegen de nacht op de ijsvlakte zoeken, is adembenemend.

'Dersu Uzala' heeft de twijfelachtige eer om zowel één van de meest formeel gestructureerde films van Kurosawa te zijn, als één van zijn meest fragmentarische. Enerzijds is er een duidelijke tweeledige structuur, die zelfs met zoveel woorden wordt aangegeven in de film zelf: we krijgen letterlijk titels in beeld die aangeven dat we in deel één dan wel deel twee zitten. Arsenjev onderneemt twee expedities in Siberië, twee keer ontmoet hij Dersu, en dus zijn er twee delen aan de film.

Anderzijds worden die twee delen erg losjes ingevuld. Arsenjev en Dersu ontmoeten elkaar, en vanaf dat moment rollen ze van de éne situatie in de andere. Er wordt daarbij niet duidelijk toegewerkt naar een dramatische climax, wat ervoor zorgt dat het de prent nogal eens aan spankracht mankeert. Bij de meeste films dicteert het verhaal al op voorhand wanneer het gedaan zal zijn. Je kijkt bijvoorbeeld naar 'Ran' en je weet dat er een oorlog zal komen tussen de drie zonen van de krijgsheer. Eens die oorlog is beslist, is de film afgelopen. Dat is de finaliteit waar dat verhaal naartoe werkt, en dat weet je vanaf het begin. Een film als 'Dersu Uzala' daarentegen, heeft dat niet: ze wandelen door de taiga, ze beleven vanalles, en dat kun je in principe zo lang rekken als je wilt. Praktisch gevolg daarvan: zorg dat je ervoor in de stemming bent, want 'Dersu Uzala' vereist geduld - soms veel geduld.

In zekere zin was dit een come back-film voor Kurosawa: langzaam maar zeker kroop de regisseur uit een diep emotioneel en professioneel dal, en hij deed dat in ieder geval met een knappe, visueel soms overdonderende film. Lang niet zijn beste (daarvoor duurt hij écht te lang en soppen de personages écht te lang door de zompige taiga), maar wel een indrukwekkende retour, die vervolgens twee van zijn beste films zou inluiden. Zonder 'Dersu Uzala' zou er waarschijnlijk nooit een 'Ran' zijn geweest, en wie wil dàt nu op z'n geweten hebben?

E-mailadres Afdrukken
 
Dersu Uzala
Rusland - Japan / 1974
Regie: Akira Kurosawa
Scenario: Akira Kurosawa; Joeri Nagibin
Met: Maksim Moensoek; Joeri Solomin; Vladimir Kremena
Duur: 144 min.


Uit ons archief
Banner

TEST