Banner

I Am Not Your Negro

9.0
Dennis Van Dessel - 07 september 2017

De kans dat u tegenwoordig veel van zijn werk in uw boekenkast hebt staan, is eerder gering, maar tijdens de jaren zestig was James Baldwin een van de toonaangevende intellectuele stemmen van de zwarte gemeenschap in Amerika. Een schrijver die persoonlijk bevriend was met civil rights- strijders als Martin Luther King en Malcolm X, en die beroemdheden zoals Sidney Poitier en Sammy Davis Jr. bij hun voornaam aansprak. Hij schreef, sprak en debatteerde zo gepassioneerd en overtuigend over de rol van zwarten in de VS, dat de FBI hem zelfs op hun lijst van potentieel gevaarlijke elementen zette – een twijfelachtig soort badge of honor.

Sinds Baldwins dood aan maagkanker in 1987 is zijn naambekendheid er niet echt op vooruitgegaan, maar als Raoul Pecks documentaire over de man één ding duidelijk maakt, dan is het wel dat zijn analyses van de rassenrelaties in de VS nog altijd even pijnlijk accuraat en actueel zijn. In het kielzog van de “Black Lives Matter”-beweging zijn er de voorbije twee, drie jaar opvallend veel films uitgekomen die het racisme van gisteren en vandaag in de VS aan de kaak stellen, van Hidden Figures over Fences tot (uiteraard) Moonlight en genrefilms als Get Out. Als je het aan Quentin Tarantino zou vragen, zou hij zelfs The Hateful Eight in dat rijtje plaatsen, maar laten we ’t vooral niet aan Tarantino vragen. I Am Not Your Negro is zonder twijfel de meest pertinente film in heel die recente stroming.

Omdat het een documentaire is, hoeft Peck niet op zoek te gaan naar artistieke of narratieve omwegen: hij kan de belangrijke vragen rechtstreeks stellen en dankzij Baldwins inzichten kan hij op veel van die vragen nog een geloofwaardig antwoord geven ook – of hij kan de vragen en problemen op zijn minst helder definiëren en toelichten, wat al een goed begin is. Hoe moeten blank en zwart samenleven? Hoe zien zwarten zichzelf, hoe zien blanken zichzelf? Hoe werden deze relaties de voorbije decennia voorgesteld in de media en klopt dat beeld wel? Hoe gaat de politiek ermee om? Dat is waar I Am Not Your Negro over gaat. Dat de film ondanks die head-on aanpak toch de pretentie kan vermijden, zegt veel over de kwaliteit van Pecks regie en uiteraard die van Baldwins schrijfwerk.

Raoul Peck, een van oorsprong Haïtiaans regisseur die vooral veel documentaires heeft gedraaid, maar ook enkele opvallende narratieve films zoals de krachtige biopic Lumumba, baseert zich hier op een onafgewerkt manuscript van Baldwin, Remember this House. In dat manuscript, waarvan slechts een dertigtal pagina’s gevonden werden, haalde hij herinneringen op aan drie vermoorde iconen van de mensenrechtenstrijd: King, Malcolm X en Medgar Evers. Maar tegelijk schetste hij ook zijn eigen autobiografie, en natuurlijk werden hun vier levens – waarvan er drie vroegtijdig werden beëindigd door een kogel – gekaderd in de Amerikaanse raciale spanningen.

Klinkt niet echt filmisch? Dat valt dus reuze mee. In de praktijk krijgen we een vrijwel constante voice over van Samuel L. Jackson, die het proza van Baldwin voorleest, terwijl we kijken naar archiefbeelden – foto’s van rassenrellen, nieuwsbeelden en flarden van praatprogramma’s waarin Baldwin te gast was, en zichzelf een uitzonderlijk begenadigd redenaar toonde. In plaats van zich te fixeren op één aspect, zoals bijvoorbeeld de biografie van Baldwin of de rol van King, X en Evers in de strijd van de Amerikaanse zwarten, laat Peck zijn film op een erg vloeiende, organische manier metamorfoseren van het een naar het ander. We komen uiteraard meer te weten over Baldwin zelf – hoe hij een groot deel van zijn leven in Frankrijk doorbracht omdat hij Amerika te verstikkend vond, dat hij homoseksueel was in een tijd waarin dit absoluut nog niet geaccepteerd werd. En uiteraard wordt de impact van het leven en de dood van King, Malcolm X en Evers geschetst. Maar zo mogelijk nog belangrijker zijn Baldwins bespiegelingen over de manier waarop zwarten werden voorgesteld in de populaire cultuur van die tijd. De manier waarop het cliché van de vermeende viriliteit van zwarte mannen tegelijk in leven werd gehouden (turf het aantal films waarin zwarten verdacht worden van een verkrachting), maar ook ondergraven door hen virtueel te castreren in brave, onderdanige rollen (check Harry Belafonte die zingend en dansend in een banaan de deugden van Chiquita aanprijst). Of de manier waarop blanke filmmakers zoals Stanley Kramer met al hun goede bedoelingen toch een naïef beeld van de rassenrelaties ophingen in films als The Defiant Ones en Guess Who’s Coming to Dinner – films die hier worden geïnterpreteerd als geruststellende fantasieën voor blanken die zichzelf wilden wijsmaken dat het allemaal hun schuld niet was, progressief als ze waren.

Vooral die culturele analyse is belangrijk: Amerika is een land dat voor een belangrijk deel zijn geschiedschrijving en zeker zijn mythevorming heeft gedaan via populaire cultuur – voornamelijk films. Als je wil begrijpen hoe (blanke) Amerikanen zichzelf zien, dan zijn de westerns, de musicals en de melodrama’s van de jaren veertig en vijftig een belangrijke indicator. Dat de zwarte gemeenschap niet veel boodschap had aan zingende huisvrouw Doris Day of aan de impliciete white supremacy-mentaliteit van veel John Waynefilms, is geen verrassing. De kritiek op films die destijds probeerden om de rassenspanningen aan te kaarten, is echter veel interessanter, omdat Baldwin duidelijk maakt hoe dominant het blanke perspectief blijft in die film.

Er zijn een aantal fragmenten die nog lang bij zullen blijven, waaronder een clipje uit een praatprogramma waarin Baldwin wordt geconfronteerd met een blanke academicus, die hem verwijt dat hij “altijd alles ziet in termen van blank of zwart. Kan je die rassenkwestie niet gewoon vergeten en jezelf identificeren met mensen waarmee je dingen gemeen hebt, zoals andere schrijvers, welke kleur ze dan ook hebben?” Makkelijk gezegd natuurlijk, als je zelf niet moet leven in een maatschappij waarin je altijd hebt moeten knokken voor je recht om tout court te mogen leven en schrijven, en Baldwin zet hem dan ook op zijn plaats met een van de krachtigste verbale knock-outs die je ooit hebt gezien.

I Am Not Your Negro is deels biografie, deels sociaal-culturele geschiedenisles, en absoluut fascinerend als beide. Peck hoeft zelfs niet gek veel moeite te doen om de parallellen met het heden expliciet te maken – wanneer hij foto’s van rellen uit de jaren zestig naast foto’s van de recente rellen in Ferguson zet, is dat een perfect logische connectie. Als de beelden van slechts twee jaren geleden in zwart-wit waren gezet, zou het misschien zelfs moeilijk zijn geweest om het verschil te zien. Dertig jaar nadat Baldwin is gestorven, ruim 50 jaar na de dood van zijn drie helden en bijna tien jaar nadat de eerste zwarte president werd verkozen, gaat die strijd voor mensenrechten nog altijd door. I Am Not Your Negro is een meeslepende, vlijmscherp gemonteerde, intelligente film die op exact het juiste moment werd gemaakt. Onmisbare cinema dus.

E-mailadres Afdrukken
 
I Am Not Your Negro
VS-F-B / 2016
Regie: Raoul Peck
Scenario: James Baldwin; Raoul Peck
Duur: 93 min.


Uit ons archief
Banner

TEST