Banner

Nanook of the North

6.0
Dennis Van Dessel - 08 maart 2010





Documentaires hebben altijd geworsteld met twee grote dilemma's: is het verantwoord om situaties in scène te zetten, als je weet dat die situaties in de werkelijkheid ook zo plaatsvinden? En hoe zoek je een evenwicht tussen informatieve waarde en entertainment? De voorbije tien jaar kwamen die vragen steevast boven telkens Michael Moore een film maakte, maar eigenlijk dateren ze al van 1922, toen Robert Flahery 'Nanook of the North' uitbracht, de prent die algemeen beschouwd wordt als "de allereerste documentaire". Een noemer die strikt genomen niet klopt: de eerste films die ooit werden gemaakt, aan het einde van de negentiende eeuw, toonden reële situaties. Arbeiders die een fabriek binnengingen, observaties van het dierenleven en ga zo maar door. Quasi gelijktijdig ontstond er dan een tendens om fictieve verhaaltjes te ensceneren. In principe waren die korte filmpjes ook documentaires, maar 'Nanook of the North' was sowieso één van de eerste lange, narratieve films waarin een non-fictie verhaal werd verteld.

Dat verhaal draait dus rond Nanook, een Inuit (of zoals dat toen nog genoemd mocht worden: een Eskimo) die samen met zijn gezin probeert te overleven in de barre ijsvlaktes van de Hudson Bay in het noorden van Canada. Dicht tegen de poolcirkel leidt Nanook een bestaan dat gericht is op zuivere handhaving - hij is wellicht één van de laatste jagers-verzamelaars. Voor voedsel is hij en zijn familie volledig afhankelijk van de jacht op vissen, zeehonden, walrussen en ga zo maar door. Geen vangst betekent geen eten. We volgen Nanook ongeveer een jaar lang en krijgen de dagdagelijkse, praktische invulling van zijn leven te zien: hoe gaat speervissen nu eigenlijk in zijn werk? Hoe bouw je een iglo? En hoe slaag je er in om zonder moderne wapens een walrus van twee ton te doden?

Robert Flaherty maakte 'Nanook of the North' nadat hij in de jaren 1910 een expeditie naar de Hudson Bay had ondernomen in opdracht van industrieel William Mackenzie. Voor hem moest hij uitzoeken of er in het poolgebied kostbare mineralen te vinden waren. Flaherty maakte kennis met de Inuit en hun levensstijl, en tijdens een tweede expeditie besloot hij een filmcamera mee te nemen om die vast te leggen. Eens hij terug thuis was, vatte zijn filmnegatieven echter vlam, en meer dan een jaar werk ging reddeloos verloren. Flaherty keerde een derde keer terug naar de Hudson Bay, ditmaal enkel om zijn film te maken, en besloot om het over een andere boeg te gooien: in plaats van een panoramisch beeld te bieden op het leven van de Inuit als volk, koos hij enkele personages uit die dan als pars pro toto moesten dienen.

En het is in die aanpak dat de discussie rond authenticiteit begint: alles wat je ziet in 'Nanook of the North', is immers fake. Nanook zelf werd gecast omdat hij er fotogeniek uitzag. Zijn vrouw is helemaal zijn vrouw niet, zijn kinderen zijn zijn kinderen niet. Een beroemde scène waarin Nanook minutenlang worstelt met een zeehond vooraleer hij het beest kan doden, werd in scène gezet - buiten beeld staat er een andere man aan het touw te trekken dat Nanook uit zijn evenwicht haalt, en de zeehond die hij uiteindelijk uit het water trekt, was al lang dood. Ook de traditionele kledij die je in de film ziet, werd anno 1922 nog maar weinig gedragen en de ouderwetse kano's hadden plaats gemaakt voor gemotoriseerde exemplaren.

En dat is dus het dilemma: het is een feit dat de Inuit wel degelijk leefden op de manier die je in de film ziet - alleen heeft Flaherty die levensstijl moeten recreëren voor zijn camera. Is het dan nog authentiek of niet? In wezen is dat krek dezelfde discussie als die rond de meeste van Michael Moore's films. Ja, die bank aan het begin van 'Bowling for Columbine' gaf écht gratis wapens weg als je een rekening opende. Maar je moest wel dertig dagen wachten vooraleer je het kreeg, en je liep er niet zomaar mee naar buiten, zoals je ziet in de film. Heiligt het doel de middelen? Bestaat er zoiets als een "algemene waarheid" die je toestaat om individuele scènes te faken?

In het geval van 'Nanook of the North' is die discussie natuurlijk minder prangend - of het moest zijn dat u er echt van wakker ligt wat voor kleren de Inuit destijds droegen. En in ieder geval kan Flaherty niet verweten worden dat hij overdrijft over de gevaren van het leven van de Eskimo's: twee jaar nadat de film uitkwam, verhongerde Nanook terwijl hij op jacht was. Bovendien is er het simpele feit van de technische moeilijkheden die de film inhield. Zonder professioneel materiaal, behalve zijn camera, ging Flaherty draaien onder (letterlijk) moordende omstandigheden, en toch kwam hij terug met een prent die zich niet alleen laat bekijken als een antropologisch curiosum, maar ook als een verhalende film, volledig opgesteld volgens de regels van de filmgrammatica.

Niet dat die film altijd even boeiend is. Naar huidige normen ligt het tempo zeer laag, met minutenlange scènes waarin we de kinderen van Nanook over het ijs zien sleeën, waarin Nanook aan een wak in het ijs zit te vissen en ga zo maar door. 'Nanook of the North' is in de eerste plaats een observatie van het (gefingeerde) echte leven, en dat soort observaties durven al wel eens aan te slepen. In zijn tussenteksten (The Eskimo's are a happy-go-lucky people!) en in de komisch bedoelde intermezzo's (Nanook die zijn tanden zet in een 78-toerenplaat) verraadt Flaherty bovendien een zeker paternalisme. Het blijft uiteindelijk een blanke man die "de Eskimo" tentoon stelt voor andere blanke mensen - niet zonder respect, maar wel met een zekere neerbuigendheid. Maar goed, dat zal dan wel weer eigen zijn aan het tijdperk.

'Nanook of the North' introduceerde in ieder geval het concept dat non-fictie kon gepresenteerd worden volgens dezelfde narratieve principes als fictie - een concept dat nog steeds aan de basis ligt van elke documentaire die tegenwoordig wordt gemaakt. Voor die prestatie, en voor de ijskoude voeten die Flaherty jarenlang moet hebben gehad, verdient de regisseur sowieso eindeloos respect.

E-mailadres Afdrukken
 
Nanook of the North
USA-F / 1922
Regie: Robert Flaherty
Scenario: Robert Flaherty
Duur: 78 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST