Banner

Der Letzte Mann

8.0
Ben Conaerts - 08 maart 2010




Een van de grootste moeilijkheden in de evaluatie van stille films is dat je jezelf telkens weer moet verplaatsen in het kijkpubliek van tachtig à negentig geleden: een publiek dat al enthousiast werd enkel omdat de camera bewoog. De gemiddelde hedendaagse kijker zou daar natuurlijk nauwelijks aandacht aan schenken, om de eenvoudige reden dat een bewegende camera vandaag haast alomtegenwoordig is geworden. Maar om de cinema van F.W. Murnau te kunnen waarderen, kan je aan dat gegeven niet zomaar voorbijgaan. Ik denk dat er in de jaren '20 geen enkele regisseur was die zijn camera meer bewoog dan hij.

Murnau was dus een technisch vernieuwer, een van de vele die er toen in het filmlandschap rondliepen. Toch is hij volgens mij niet zozeer bekend vanwege zijn pioniersrol, maar wegens zijn Draculaverfilming Nosferatu, eine Symphonie des Grauens, een legendarische cultfilm en een schoolvoorbeeld van het Duitse expressionisme. 'Der Letzte Mann', die twee jaar na Nosferatu verscheen, is een heel ander soort film. Hoewel Murnau nog steeds geregeld gebruikmaakt van expressionistische technieken - de rijke schaduwen, de klemtoon op de psychologie van de personages - is 'Der Letzte Mann' een opvallend ingetogen, realistische prent, een zogeheten Kammerspielfilm, met een verhaal dat zich in de dagdagelijkse werkelijkheid lijkt af te spelen. Van bloeddorstige vampiers en andere fabelachtige creaturen is geen enkele sprake meer. Net zoals in 'Sunrise: A Song of Two Humans', dat andere meesterwerk van Murnau, gaat het hier om doodgewone mensen die doodgewone dingen doen.

Emil Jannings, superster van de Duitse stille cinema, vertolkt een trotse, goedaardige hotelportier, die door zijn baas wordt betrapt wanneer hij één minuutje zit uit te rusten. De volgende dag krijgt de portier meteen zijn ontslagbrief aangeboden en wordt hij vervangen door een jongere, fittere collega. Ook zijn protserige portierskostuum, waar hij bij zijn familie en vrienden zo graag mee uitpakte, moet hij inleveren. De man beseft maar al te goed dat hij zonder werk en zonder kostuum ieders respect zal verliezen. Dus dringt hij 's avonds binnen in het hotel om er het portierskostuum te stelen, opdat hij in de ogen van zijn omgeving zou kunnen doen alsof hij nog altijd in dienst is. In werkelijkheid gaat hij aan de slag als toiletbediende in de stationsbuurt en moet hij handdoeken aangeven aan rijke heertjes. Als zijn buurvrouw hem op een dag aan het werk ziet en de hele buurt inlicht, is zijn vernedering compleet. De eens zo trotse portier is een nederige slaaf geworden, een mat waar de hele wereld zijn voeten aan kan vegen.

'Der Letzte Mann' is dus, net als bijvoorbeeld tijdsgenoot 'Greed', een klassiek ondergangsverhaal, dat realistisch gezien alleen maar kan eindigen op een bittere noot. In het geval van 'Der Letzte Mann' werd Murnau echter verplicht om de narratieve eisen van de producenten - zij weer! - in te willigen. Het gevolg is dat de film een van de meest bespottelijke, potsierlijke eindes heeft gekregen die ik ooit gezien heb: een einde dat niet enkel compleet misplaatst is, maar ook de kwaliteit van het voorafgaande bijna helemaal tenietdoet. Bijna, maar toch niet helemaal. Alles vóór het einde is namelijk ronduit geweldig om naar te kijken, niet in het minst dankzij de fantastische prestatie van hoofdrolspeler Emil Jannings. De man was bij de opnames nauwelijks veertig, maar ziet er dankzij zijn lange, witte Professor Gobelijn-snor en de bochel op zijn rug minstens tien jaar ouder uit. 'Der Letzte Mann' kent zijn meest aangrijpende momenten dan ook wanneer Jannings close-up in beeld wordt genomen en zijn gekwelde, hulpeloze blik ten volle kan uitspelen.

Maar zoals gezegd heeft Murnau, die tijdens de tournage werd ondersteund door de beroemde cameraman Karl Freund, evenzeer aandacht voor de vormtechnische aspecten van zijn film. De camera had nog nooit zo veel bewogen als in 'Der Letzte Mann', als hij überhaupt al bewoog. Freund grossiert in tracking shots, zowel vooruit als achteruit, zowel van links als van rechts. Niet zelden levert dat redelijk briljante resultaten op, zoals wanneer de gebroken hotelportier - op dit ogenblik al voltijds toiletbediende - naar huis terugkeert en wordt bespot door zijn buren. Door het tracking shot word je als het ware gedwongen om het traject van de portier mee af te leggen en het gênante tafereel samen met hem te ondergaan.

Daarnaast introduceerde 'Der Letzte Mann' nog een andere belangrijke vernieuwing, namelijk de subjectieve camera, waarbij het beeld (een gedeelte van) de waarneming van het personage weergeeft. Freund past zijn techniek het meest nadrukkelijk toe wanneer de hotelportier zichzelf te pletter drinkt op het huwelijksfeest van zijn dochter. De opname wordt gekleurd door de dronken toestand waarin de portier zich bevindt: de camera schommelt heen en weer en alles begint te draaien. Het lijkt misschien een vergezochte vergelijking, maar films als 'The Blair Witch Project' en Cloverfield doen eigenlijk weinig meer dan datzelfde principe toepassen, zij het dan in een veel extremere vorm.

Het zijn wellicht dat soort innovaties die ertoe hebben bijgedragen dat 'Der Letzte Mann' in alle zichzelf respecterende filmencyclopedieën opduikt en dat Murnau een van de meest invloedrijke regisseurs uit de geschiedenis is kunnen worden. Maar naast een historisch curiosum is 'Der Letzte Mann' ook gewoon een vakkundig gemaakte, ontzettende goede, aangrijpende film, met een opvallend actuele thematiek. Nog niet zo lang geleden zag ik Laurent Cantets op feiten gebaseerde 'L'Emploi du Temps', een film die ruwweg over hetzelfde thema handelt: een man die na zijn ontslag blijft doen alsof hij nog steeds in dienst is. Alleen duurt het daarin veel langer vooraleer zijn bedrog wordt ontmaskerd en is de afloop ook zo'n tien keer harder. Iets doet me vermoeden dat dat de film is die Murnau écht had willen maken.

E-mailadres Afdrukken
 
Der Letzte Mann
D / 1924
Regie: Friedrich Wilhelm Murnau
Scenario: Carl Mayer
Met: Emil Jannings; Maly Delschaft; Hans Unterkircher; Georg John
Duur: 90 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST