Banner

The Birth of a Nation

10.0
Dennis Van Dessel - 28 februari 2010




Toen D.W. Griffith in 1915 'The Birth of a Nation' maakte, creëerde hij meteen een nauwelijks op te lossen dilemma voor elke filmliefhebber en academicus. Enerzijds had hij ontegensprekelijk een meesterlijke synthesefilm gemaakt, waarin zowat elke techniek die destijds gekend was, werd aangewend om een episch verhaal te vertellen. 'The Birth of a Nation' wordt vaak omschreven als the birth of a medium, en dat is eigenlijk niet eens een overdrijving. In dat opzicht is de film dus een monumentale prestatie, die bestudeerd moet blijven worden door iedereen die ook maar een béétje serieus bezig is met cinema. Maar anderzijds is de prent ook een ongegeneerd racistisch pamflet, waarin blanken hun "Arisch geboorterecht" moeten beschermen tegen gewelddadige zwarten. Griffith's rassenpolitiek was zelfs naar de normen van 1915 aanstootgevend, wat ertoe leidde dat 'The Birth of a Nation' verboden werd in verschillende staten van de VS. Tegenwoordig wordt de film behandeld als een soort genant relikwie uit de begindagen van de cinema, te belangrijk om te negeren, maar inhoudelijk verwerpelijk.

Het eerste deel van de film doet echter nog het beste hopen. We krijgen een (naar huidige normen) conventioneel melodrama over twee families aan de vooravond van de Amerikaanse burgeroorlog: de Stonemans zijn noordelijke abolitionisten, hun vrienden de Camerons zijn zuidelijke slavenhouders. Dan barst de oorlog los, beide families sturen hun zonen naar het front en tegen de tijd dat het allemaal achter de rug is, hebben ze beide zware verliezen geleden. Hun persoonlijke vriendschap blijft echter ongeschonden.

Het is in het tweede deel dat 'The Birth of a Nation' zich ontwikkelt tot het licht ontvlambare stuk cinema dat het is. Hier schetst Griffith de reconstructie van de VS, die volgens hem gepaard ging met de opkomst van black rule in South Carolina: zwarte milities patrouilleerden de straten, blanke vrouwen werden aangerand, de plantage-eigenaars mochten niet meer gaan stemmen en rechtbanken kwamen in de handen van corrupte zwarten, zodat er een complete wetteloosheid heerste. Uit pure zelfpreservatie werd daarna dan de Ku Klux Klan opgericht, hier afgeschilderd als een heroïsche organisatie die vecht voor orde en "het Arische geboorterecht". Enfin, je ziet waarom Spike Lee niet echt een fan is.

Het racisme van de film is onontkenbaar, maar niet zonder precedent. Veel van wat er te zien is in 'The Birth of a Nation' werd in 1915 aanvaard als een correcte afbeelding van de burgeroorlog en zijn nasleep. Toenmalig president Woodrow Wilson, zelf de auteur van een Amerikaans geschiedenisboek, zou na het bekijken van de film de beruchte opmerking hebben gemaakt dat "it's like history, written in lightning", en ook Griffith zelf meet zijn film het air aan van een historisch document. Hij voegt geschiedkundige tableau's toe die niets met het eigenlijke verhaal te maken hebben (Lincoln die soldaten oproept, bv), en verwijst in zijn tussentitels regelmatig naar de historische bronnen waarop hij zich gebaseerd heeft. Dat die bronnen effectief bestonden (inclusief president Wilsons 'History of the American People'), toont aan dat Griffith niet alleen stond in zijn interpretatie van de geschiedenis.

Voor Griffith had het verhaal ook een persoonlijke dimensie: zijn vader was een kolonel geweest in het leger van de geconfedereerden, en de regisseur was opgegroeid in een zuiden dat nog steeds de naweeën van de oorlog voelde (in 1915 was die oorlog nog maar goed 50 jaar afgelopen, dichterbij toen dan WO II nu). Ze voelden zich vernederd, tekort gedaan en verslagen, en dat alles kristalliseerde zich in de haat en angst voor de zwarten, die beschouwd werden als de voornaamste aanleiding voor de oorlog. Voeg daar nog eens Griffiths natuurlijke voorliefde voor groots spektakel en melodrama aan toe, en zo krijg je dan 'Birth of a Nation'.

Niets van dat alles kan echter dienen als excuus voor het racisme van de film. 'The Birth of a Nation' is één van de weinige films die rechtstreeks (en buiten alle discussie) een negatief effect had op de wereld. De Ku Klux Klan was zo goed als uitgestorven toen de prent uitkwam; daarna begon er een heropleving, waarin gebruik werd gemaakt van de parafernalia die in de film getoond werden, zoals de witte gewaden, brandende kruisen en ga zo maar door. Racistisch geweld tot in de jaren zestig en later was het gevolg. Het zegt veel dat men Griffith achteraf moest uitleggen wat precies het probleem was met zijn film - hij maakte vervolgens 'Intolerance', een nieuw historisch epos en een pleidooi voor verdraagzaamheid (hoewel hij nooit openlijk heeft willen zeggen dat hij dat als verontschuldiging deed voor 'The Birth of a Nation').

Waarom is dit Arisch pamflet dan toch zo belangrijk voor de filmgeschiedenis? Omdat Griffith hier alle kennis samenbracht die de pioniers van het medium tot dan toe hadden vergaard. De vernieuwingen die de regisseur doorvoerde, zijn tegenwoordig zo integraal deel gaan uitmaken van de filmgrammatica, dat het makkelijk is om er los overheen te kijken. Alleen al het afwisselen tussen wide shots en close-ups was destijds ongebruikelijk. Neem een scène laat in de film, waarin onze heldin water gaat halen uit een bron. Ze buigt zich voorover in een wide shot, en dan krijgen we een close-up van de emmer die volloopt. Nu de normaalste zaak ter wereld, maar tot kort voordien een ongekend concept. Ook cross-cutting was revolutionair in die tijd: aan het einde van de prent zit het gezin Cameron vast in een blokhut, terwijl de zwarte militie probeert binnen te breken. De Klan is onderweg om te komen helpen. Het heen-en-weer springen tussen de Camerons en de Klan was een techniek die Griffith had ontwikkeld, en die hem aanvankelijk was afgeraden door de studio waarvoor hij werkte, omdat het "te verwarrend" zou zijn. En zo zijn er nog zaken, inclusief de flash-back - op een bepaald moment gaat moeder Cameron bij president Lincoln smeken om het leven van haar zoon, en terwijl ze dat doet, voegt Griffith een kort beeld van die zoon toe. Allemaal zaken die volstrekt evident zijn tegenwoordig, maar die ooit ook zijn uitgevonden.

Niet dat Griffith al die dingen voor het eerst uitprobeerde in 'The Birth of a Nation' - hij had al ettelijke kortfilms gemaakt voor American Biograph, waarin veel van zijn vernieuwingen ontstonden, en een aantal technieken waren natuurlijk ook gewoon van anderen afkomstig. Maar 'The Birth of a Nation' bevatte simpelweg àl die trucs en technieken, perfect uitgevoerd en op een gigantische schaal die ongezien was tot dan toe. Het is een soort van encyclopedisch werk, waarin alle beschikbare filmkennis van die tijd verzameld zit. De basis die Griffith hier legt, wordt nu nog steeds gebruikt in elke film die gemaakt wordt. In eerdere films kun je hier en daar al een spaak zien opduiken. In 'The Birth of a Nation' steekt Griffith al die spaken bij elkaar om er een wiel van te maken.

En daar zit 'm dus de moeilijkheid: 'The Birth of a Nation' is geniaal en verwerpelijk tegelijk, en Griffith de meest problematische regisseur om correct en eerlijk in te schatten tot Leni Riefenstahl langskwam. Heb ik er graag naar gekeken? In zekere zin wel. Griffith's tempo en beheersing van een medium dat nauwelijks een medium was, is ontzagwekkend en dammit, zelfs met zijn drie uur zit er tempo in dat ding. Maar dat alles staat wel ten dienste van het vunzigste racisme dat ooit in een mainstream film is getoond. Wat op zichzelf natuurlijk ook weer geen slechte reden is om de prent te blijven bekijken en bestuderen.

E-mailadres Afdrukken
 
The Birth of a Nation
USA / 1915
Regie: D.W. Griffith
Scenario: D.W. Griffith
Met: Lilian Gish; Mae Marsh; Henry B. Walthall; Ralph Lewis; George Siegmann
Duur: 180 min.


Uit ons archief
Banner

TEST