Banner

Vertigo

10.0
Dennis Van Dessel - 19 september 2008

Alfred Hitchcock was over het algemeen een no-nonsens man, die wanneer hij geïnterviewd werd over zijn werk, telkens sprak over plot en manipulatie van het publiek: hoe hou ik het publiek in spanning met een goed verhaal? Intellectuele, thematische discussies van zijn eigen werk waren hem grotendeels vreemd, maar dat wil natuurlijk nog niet zeggen dat die thema's er niet waren. Angst voor het irrationele, een geperverteerde seksualiteit en obsessieve gedachten waren maar een paar van zijn stokpaardjes, die al dan niet bewust telkens opnieuw opdoken. En dat was misschien nooit meer het geval in 'Vertigo', zijn meest persoonlijke en complexe film. Destijds kreeg de prent geen goede kritieken en ook het publiek was niet geïnteresseerd, maar over de loop der jaren groeide zijn reputatie, tot hij routinematig werd opgenomen in lijstjes van de beste films aller tijden. De meeste Hitchcock-films tonen de regisseur als een vakman. 'Vertigo' toont hem als een kunstenaar.

James Stewart speelt John 'Scottie' Ferguson, een politie-inspecteur die een collega van een dak te pletter ziet storten. Fysiek gewond en mentaal getraumatiseerd zegt hij zijn oude job vaarwel, om kort daarna als privé-detective ingehuurd te worden door zijn oude schoolvriend Gavin Elster (Tom Helmore). Gavins echtgenote Madeleine (de onvergetelijke Kim Novak) gedraagt zich steeds afweziger, maakt lange ritten door de stad en spreekt steeds vaker over de dood en over zelfmoord. Scottie begint haar te volgen, en langzaam maar zeker ontdekt hij dat Madeleine gelooft bezeten te zijn door de geest van Carlotta Valdes, een vrouw die vele jaren eerder een tragische dood stierf. Hij ontdekt ook dat hij, misschien voor de eerste keer, verliefd is geworden. Scottie raakt gevaarlijk geobsedeerd door Madeleine.

En die romantisch-erotische obsessie is meteen een belangrijk thema van 'Vertigo'. Fundamenteel is dit een film over mensen die verliefd zijn op mensen die ze niet kunnen krijgen. Scottie valt voor Madeleine, die - buiten het feit dat ze de vrouw van zijn vriend is - ook nog eens leeft in de waan dat ze bezeten is door de geest van een dode. Ondertussen is Midge (Barbara Bel Geddes), een vriendin van Scottie, verliefd op hem, zonder dat Scottie zich dat lijkt te realiseren of de neiging heeft om die liefde te beantwoorden. De personages zijn vanaf het begin gefrustreerd, en de gebeurtenissen in de film dienen enkel om die frustraties tot een kritiek punt te brengen.

Nu volgen er spoilers - ik veronderstel dat de meeste mensen die dit lezen de prent al gezien hebben. Madeleine pleegt zelfmoord door van een kerktoren te springen. Scottie's hoogtevrees verhindert hem om haar tegen te houden, en achteraf blijft hij zitten met een torenhoog schuldgevoel. Enkele maanden later ontmoet hij Judy (opnieuw Novak), die als twee druppels water op Madeleine lijkt. Hij spreekt haar aan en naarmate de twee een relatie ontwikkelen, verandert hij haar uiterlijk doelbewust in dat van Madeleine (kleren, kapsel, ga zo maar door). Hij gebruikt Judy als leeg canvas waarop hij Madeleine opnieuw tot leven kan wekken, en zij staat dat toe. Waarom? Omdat Judy ingehuurd was door Gavin om Scottie er in te luizen. Gavin vermoordde zijn vrouw en wierp haar lichaam naar beneden van de toren. Het verhaal van Scottie zorgde ervoor dat niemand moeite zou hebben de zelfmoord te aanvaarden. Dubbelgangster Judy werd ondertussen echter ook verliefd op Scottie. Wat meteen zorgt voor de derde onbeantwoorde liefde in de film - Scottie voelt niets voor Judy, hij was verliefd op Madeleine, op de fictieve creatie die Judy en Gavin voor hem gemaakt hadden. Waarmee Hitchcock een aloude vraag opnieuw in de groep werpt: wanneer we verliefd worden op iemand, voelen we dan affectie voor die persoon zelf, of voor het beeld dat wij ons van die persoon vormen?

Voor Hitchcock was dat een erg persoonlijk thema. Hij was zelf meer dan 50 jaar lang getrouwd met zijn echtgenote Alma Reville, maar zijn films zitten wel afgeladen vol met ijzige blondines die in de meeste van zijn verhalen minstens één scène van mentale vernedering of fysieke pijn moeten ondergaan. Uit zijn werk spreekt een erg ambigue houding tegenover vrouwen, en in 'Vertigo' lijkt de regisseur die voor het eerst op een psychologisch diepgaande manier te bestuderen. Wat doet een regisseur immers anders dan het leeg canvas van de actrice vullen met de gedragingen en het uiterlijk dat hij zelf voor ogen heeft om zijn film te maken? Judy/Madeleine wordt door twee mannen in de film gedomineerd (of, als je wilt, geregisseerd): eerst off camera door Gavin, daarna door Scottie. In wie ze zelf is, zijn geen van beide heren geïnteresseerd.

Visueel is 'Vertigo' waarschijnlijk Hitchcocks meest ambitieuze film, in de zin dat er een sterke symboliek doorheen de hele prent loopt, met belangrijke rollen voor de kleuren groen, rood, geel en blauw. Groen wordt continu geassocieerd met Madeleine, van haar groene jurk wanneer we haar het eerst zien, over haar groene auto tot het natuurgroen waardoor ze vaak omringd wordt. Waarom specifiek die kleur? Groen is traditioneel de kleur van jaloezie, en verder levert het een soort van verkeerslicht-contrast op met het rood waarmee Scottie wordt geïdentificeerd: kijk maar naar zijn rode dassen, zijn rode voordeur en het knalrode interieur van zijn favoriete restaurant, waarin een aantal belangrijke scènes zich afspelen. Scottie is iemand die tot hij Madeleine ontmoet, romantische gevoelens zoveel mogelijk buiten houdt: hij doet alsof hij Midges avances niet begrijpt, is nooit getrouwd en verkiest het zo. Hij is een rationeel man, die alles wat zijn rationele, afgebakende wereldje bedreigt (inclusief krachtige emoties zoals liefde) niet wilt toelaten. Wanneer Gavin hem aan het begin van de film vraagt of hij gelooft in geesten, antwoord hij direct, resoluut en zonder na te denken "nee". Naarmate het verhaal verder gaat, kruimelt die zekerheid in elkaar - zoals wel vaker bij Hitchcock gaat de rationaliteit in het leven van het hoofdpersonage verloren. Tijdens een sleutelscène in een bos loopt Madeleine als in trance van Scottie weg, om achter een boom te verdwijnen. Scottie staart haar twijfelachtig na: waar is ze naartoe? Plots verdwenen als de geest die ze is? Nee, natuurlijk niet, ze staat gewoon achter de boom, maar Scottie (en het publiek) twijfelt wel even.

Geel is dan weer de kleur van Midge, een veilige, warme kleur die huiselijkheid suggereert. Haar relatie met Scottie is deels liefde, deels moederlijk. En blauw duikt dan weer op wanneer de schuldgevoelens van de personages de kop opsteken (let op Scotties felblauwe pakken tijdens de tweede helft van de film).

De visuele motieven van 'Vertigo' eindigen daar niet - spiraalvormen keren voortdurend terug om de duizeligheid van Scottie op te roepen, en dan is er natuurlijk nog de beruchte techniek die Hitchcock gebruikte om in te zoomen terwijl hij de camera fysiek achteruit reed, wat Scotties hoogtevrees tastbaar maakt. Het is wellicht één van de meest geïmiteerde shots uit de filmgeschiedenis.

James Stewart speelde vanaf de jaren vijftig wel vaker duistere rollen (in tegenstelling tot het oerbrave imago dat hij in de thirties had verworven in films als 'It's a Wonderful Life' en 'Mr Smith Goes to Washington'). Denk maar aan zijn onsympathieke cowboy uit 'The Naked Spur' (1953). Hier weet hij Scottie echte emotionele diepte mee te geven, nominaal de held van de film, maar eigenlijk een mentaal diep gekwetst persoon. Zijn monoloog aan het einde, waarin hij Judy/Madeleine én zijn eigen angsten confronteert, is waarschijnlijk één van de beste momenten uit zijn carrière. Kim Novak, die tijdens het eerste half uur van de film geen woord te zeggen heeft, speelt hier de ultieme Hitchcock-blondine met Madeleine: koel, afstandelijk, getroebleerd en - voor de held in ieder geval - onweerstaanbaar. De compleet tegengestelde manier waarop ze Judy speelt geeft aan hoe groot haar register als actrice wel is.

'Vertigo' is een langzame, methodische film, zeker naar de huidige standaards. Het is een prent die geduld vereist, maar die dat geduld ook beloont. Thematisch is dit zonder meer de beste film die Hitchcock ooit heeft gemaakt - om nog maar te zwijgen van zijn meest gedurfde - visueel is het zijn meest complexe en doordachte. Met 'Vertigo' wierp Hitchcock de entertainer even een duistere blik naar binnen, om er tegen een aantal van zijn eigen demonen op te botsen. De confrontatie leverde onvergetelijke cinema op.

E-mailadres Afdrukken
 
Vertigo

Advertentie
Banner
Advertentie

TEST