Banner

Nuit et Brouillard

7.0
Dennis Van Dessel - 07 augustus 2005




Het is gemakkelijk om te vergeten, bij het bekijken van Alain Resnais' documentaire 'Nuit et Brouillard', hoe vers de wonden van de Tweede Wereldoorlog nog waren op het moment dat de film werd gemaakt. We leefden in 1955, de oorlog was nog maar tien jaar afgelopen en het publiek bestond niet, zoals nu, voor 99 procent uit mensen die hem nooit hadden meegemaakt. Iederéén die op dat moment oud genoeg was om zich naar een bioscoop te slepen had de Duitse bezetting ervaren. Wanneer we tegenwoordig naar films kijken over die periode (fictie of niet), doen we dat altijd vanop een zekere afstand. De Tweede Wereldoorlog en de holocaust, liggen zestig jaar achter ons, ze zijn een abstractie geworden, een historisch feit dat zich laat uidrukken in cijfers en statistieken, maar dat uiteindelijk grotendeels betekenisloos is geworden. We halen de schouders op, zeggen "God, dat moet toch vreselijk zijn geweest, die tijd," en dan... Tja, en dan gaan we een frisse pint pakken. In '55 was dat veel minder het geval. 'Nuit et Brouillard' was één van de eerste documentaires over het onderwerp en ondanks z'n ultrakorte speelduur van slechts 32 minuten, wordt hij nog steeds gezien als één van de meeste krachtige.

Resnais filmde kleurenmateriaal van Auschwitz zoals het was in '55 en wisselde die beelden af met zwart-wit archiefbeelden die teruggaan tot 1933 (bepaalde shots komen uit Leni Riefenstahl's 'Triumph Des Willens'). Hij schetst in telegramstijl de opkomst van het nazisme en de constructie van Auschwitz, om vervolgens, na ongeveer tien minuutjes, tot de kern van de zaak te komen: de systematische vernietiging van menslevens. Resnais drukt z'n kijkers met hun neus op de feiten, door gruwelijke scènes te tonen: hopen uitgemergelde dode lichamen worden massagraven ingesjouwd, we zien de overlevenden op de één of andere manier nog steeds rondlopen op benen die te mager lijken om het gewicht van een mus te ondersteunen. Anderen zijn met hun ogen open gestorven, een gechoqueerde blik nog steeds op het gezicht, alsof ze zelfs tijdens hun laatste seconden niet konden vatten wat er hen was overkomen. We zien enkele lijken zonder hoofd - daarna zien we de hoofden naast elkaar liggen in een mand. Resnais toont ons een close-up van afschoren haar, om vervolgens uit te zoomen. Hij blijft uitzoomen, tot lang nà het moment waarop een gemiddelde kijker zou verwachten dat hij ophoudt, en de zee aan mensenhaar blijft uitdijen.

Die horrorbeelden worden afgewisseld met Auschwitz zoals het was na de oorlog: stenen barakken, een omheining van prikkeldraad dat nu niet meer onder hoogspanning staat, lege verbrandingsovens. De ruimtes tussen de barakken zijn nu overgroeid met gras, alsof Resnais een suggestie wilt geven van het leven dat verdergaat, de natuur die zich herstelt nadat er een orkaan van woede en haat is gepasseerd. Dat zou je kunnen zien als een hoopvol, optimistisch beeld, maar in werkelijkheid is Resnais altijd een filmmaker geweest die zich interesseerde in de manier waarop heden en verleden zich in elkaar vastgrijpen. Twee van zijn bekendste films, 'Hiroshima, Mon Amour' en 'L'Année Dernière à Marienbad', hielden zich ook al bezig met dat thema. De montage, die ons van het heden het verleden invoert, roept niet alleen vragen op over wat er (toen nog maar tien jaar) in het verleden is gebeurd, maar ook over de manier waarop wij ons die gebeurtenissen herinneren. Om het simpel te zeggen: wat gebeurd is, is gebeurd. De vraag is welke conclusies we daaruit trekken. We horen de vertelstem zeggen: "We doen alsof de holocaust toehoort aan een bepaald moment en een bepaalde plaats, en daarmee horen we het geschreeuw niet tot aan het einde der tijden." Volgens Resnais duurt het geschreeuw nog steeds voort, ook in 1955, in de leegstaande barakken, meegedragen over de nutteloze prikkeldraad.

Blijft daar de vraag hoe zinvol het wel is om al die gruwelbeelden naar het hoofd van het publiek te slingeren. Vele jaren later maakte Claude Lanzmann zijn definitieve holocaustdocumentaire 'Shoah', zonder daarvan gebruik te maken. Lanzmann interviewde overlevenden van de concentratiekampen, burgers uit de omgeving en zelfs bewakers, maar greep nooit naar archiefbeelden, juist omdat hij niet op die manier de emoties van het publiek wilde bespelen. Ondanks Resnais' reputatie als moeilijke, intellectuele regisseur, is 'Nuit et Brouillard' een veel minder cerebrale film, die in de eerste plaats uit is op een gevoelsmatige respons van het publiek - probeer maar eens om onbewogen te blijven bij het zien van die massagraven. Dan mag de tekst die de vertelstem reciteert (geschreven door romancier Jean Cayrol) nog zo literair en hoogdravend zijn, het zijn die beelden waar we mee naar huis gaan.

Persoonlijk geef ik de voorkeur aan Lanzmanns aanpak - zijn film is droger, maar juist zijn methodische aanpak maakt van 'Shoah' voor mijn part een krachtiger ervaring. Resnais geeft ons in 'Nuit et Brouillard' die beelden en zegt: kijk eens hoe erg dit allemaal wel is. En daar heeft hij natuurlijk gelijk in. Maar Lanzmann geeft ons, over de loop van meer dan negen uur, van naadje tot draadje een gedetailleerde uitleg over hoe het werkte en wat de mechanismen van de concentratiekampen waren, en zegt dàn: kijk eens hoe erg het allemaal wel is. En op dat punt heeft hij die beelden niet meer nodig omdat we begrijpen (niet voelen, voor mensen die 'm niet hebben meegemaakt is dat toch onmogelijk, begrijpen) wat de holocaust te betekenen had.

Maar goed, dat alles neemt niet weg dat 'Nuit et Brouillard' een belangrijk werkstuk is dat het verdient om door iedereen gezien te worden - af en toe is het belangrijk om nog eens met de neus op de feiten te worden gedrukt, en zeker tegenwoordig, zo blijkt. Een paar weken geleden kwam ik erachter dat de één of andere ploert het bestaan had om delen van mijn eigen recensie van 'Schindler's List' te gebruiken op een neo-nazi website, in een poging te bewijzen dat dat hele verhaal niet echt gebeurd zou zijn. Dat soort websites schieten als paddestoelen uit de grond, en het zijn niet allemaal maffe Amerikanen of Duitsers die terugverlangen naar de goeie ouwe tijd - ze zitten hier ook, de mensen die zouden willen beweren dat het allemaal nooit gebeurd is, of die er juist trots op zijn dàt het gebeurd is. 'Nuit et Brouillard' is misschien niet de beste film die ooit over het onderwerp is gemaakt, maar het is een testament, dat op z'n minst de eer heeft gehad om één van de voorlopers te zijn in het genre.
E-mailadres Afdrukken
 
Nuit et Brouillard
F / 1955
Regie: Alain Resnais
Scenario: Jean Cayrol
Met: James Hetfield; Lars Ulrich; Kirk Hammett; Bob Rock
Duur: 32 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST