Banner

Naked Lunch

7.0
Dennis Van Dessel - 18 juli 2004

"Istigkeit -- wasn't that the word Meister Eckhardt liked to use? 'Is-ness.'" Dit is een citaat uit 'The Doors of Perception', Aldus Huxley's beruchte werk over zijn ervaringen met LSD en de manier waarop de drug letterlijk de deuren kan opengooien naar nieuwe niveau's van bewustzijn, van gewaarwording. William Burroughs' werk, waarvan 'Naked Lunch' wellicht het meest algemeen bekend is geworden, wijkt thematisch af van Huxley (zo gelooft Burroughs in de eerste plaats al niet dat drugs helpen om tot dieper inzicht te komen, wel in tegendeel), maar het concept is-ness is wel toepasselijk. Wie zijn we? Wat zijn we? Wat is onze is-ness?

Burroughs was op z'n zachtst gezegd een kleurrijke figuur. Hij was de peetvader van de zogenaamde beat generation van Amerikaanse schrijvers, die in de late jaren veertig en vijftig een frisse, zwaar psychedelische en symbolische draai gaven aan wat literatuur te betekenen had. Schrijvers als Jack Kerouac, Allan Ginsberg en Paul Bowles waren bekende namen van die generatie: vaak onder invloed van drugs schreven ze over het concept van identiteit (Amerikanen die verloren lopen in hun eigen land of dat van een ander was een vaak gebruikte metafoor), en over het gebruik van verslavende middelen als een middel om die identiteit te vinden of er juist voor te vluchten. Burroughs zelf is over de tachtig jaar oud geworden, maar is in feite z'n leven lang een junkie geweest, die industriële hoeveelheden junk in z'n lijf spoot. Hij was een homoseksueel, maar stond onder sociale druk om toch een "normaal leven" te leiden en trouwde in 1946 met Joan Vollmer. In 1951 schoot hij haar echter neer tijdens een dronkemanspoging om de beroemde scène uit Wilhelm Tell na te spelen, waarin hij een appel van het hoofd van z'n zoon schiet. De schietpartij werd officiëel bestempeld als een ongeluk, maar de vraag blijft of er, gezien de ware seksuele voorkeur van Burroughs, toch (misschien onbewust) geen sprake was van moord. Hoe het ook zij, Burroughs heeft zelf altijd toegegeven dat de dood van z'n vrouw de reden was waarom hij is gaan schrijven - elk woord dat hij schreef was een poging om met zichzelf in het reine te komen.

'Naked Lunch' is zijn bekendste werk, een surrealistische, metaforische roman over Burroughs zelf - in de eerste plaats zijn drugsverslaving, maar ook zijn homoseksualiteit, de dood van z'n vrouw en zijn eigen schrijverschap. Bizarre figuren zoals "mugwumps" komen erin voor, evenals een imaginaire plek genaamd Interzone. Bestempeld als pornografisch, verboden in sommige van de Verenigde Staten en daarna over het algemeen geherwaardeerd als een belangrijk literair werk, werd het boek beschouwd als absoluut onverfilmbaar. Tot David Cronenberg, ook al een vreemde meneer, in 1990 toch zijn intenties aankondigde om er een film van te maken. De film werd al even niet-begrijpend en met al evenveel afkeuring onthaald als het boek, en inderdaad, het is geen perfecte prent: de ideeën zijn bijzonder moeilijk te volgen, de film is ontoegankelijk, vraagt een enorme inspanning en put het publiek doelbewust uit door waanzinnige creaturen toe te voegen zoals typemachines die veranderen in gigantische insecten die via hun anus praten en tweeslachtige seksuele monstertjes waar zowel een pulserende vagina in te herkennen valt als een gigantische erectie. Geen gewone kost dus.

Cronenberg koos er, wellicht verstandig, voor om niet te proberen een rechtstreekse verfilming van 'Naked Lunch' te maken. In de plaats daarvan pikte hij elementen uit dat boek, evenals uit andere werken van Burroughs, om die dan te vermengen met belangrijke gebeurtenissen uit het leven van de schrijver. Peter Weller speelt Bill Lee, een surrogaatfiguur voor Burroughs zelf, een worstelend schrijver die in New York werkt als insectenverdelger. Zijn vrouw Joan (Judy Davis) is echter verslaafd geworden aan het verdelgingsmiddel, injecteert het spul in haar borsten (waarmee een link wordt gelegd tussen druggebruik en seksualiteit, een link die door heel de film belangrijk zal zijn). Bill zelf is ook niet vies van het spul en begint dan ook aan hallucinaties te lijden - hier krijgen we voor het eerst de insect-typemachines te zien, die hem ervan willen overtuigen dat zijn vrouw eigenlijk een vijandige geheim agente is van een andere planeet. Zoals in het echte leven, schiet Bill z'n echtgenote "per ongeluk" neer - wat dan volgt, is een vlucht naar Interzone, een stad die duidelijk gebaseerd is op Tangiers in Marokko. Hier ontmoet hij andere schrijvers, hij gebruikt drugs, wordt gemanipuleerd door zijn pratende typemachines en hij leert zelfs een tweede vrouw kennen die hem verdacht sterk doet denken aan zijn eerste.

Die samenvatting klinkt ongetwijfeld enigszins verward en onsamenhangend, maar dat komt omdat de film dat ook is - een rechtlijnig verhaal valt hier hoegenaamd niet terug te vinden. 'Naked Lunch' de film is eerder een collectie ideeën die aan elkaar werden geregen tot een fascinerende, goed gemaakte film die evenwel voorbestemd is om het publiek op te delen in felle voor- en tegenstanders.

Een sleutel tot de film is de betekenis van de titel. Naked lunch slaat op het idee dat we nooit kijken naar wat er aan het uiteinde van ons vork geprikt is - we eten het op zonder ernaar te kijken. Een moment van realisatie komt er wanneer we gewoon even stoppen en kijken naar onze lunch. Met andere woorden: we leiden ons leven, we zijn er de hele tijd druk mee bezig, maar ondertussen nemen we nooit een moment om ons af te vragen wat het écht voorstelt. Wie zijn we nu eigenlijk, wat is nu onze identiteit? Wat hangt er aan onze vork? Zowel boek als film 'Naked Lunch' gaan in hoge mate over die zoektocht naar een essentiële identiteit. Daarbij lopen drie voorname thema's door het hele werk: Bills schrijverschap, zijn seksualiteit en zijn drugverslaving. Drie afleidingen, als het ware, die hem ervan weerhouden om erachter te komen wie en wat hij werkelijk is (daar zit dan ook de tegenstelling met Huxley, die geloofde dat drugs juist hélpen om je dat te doen inzien). Volgens Burroughs en Cronenberg zijn die dingen allemaal nepdefinities: ik bén een schrijver, ik bén een junkie, ik bén homo of hetero - ik bén. Maar ondertussen, terwijl je met die dingen bezig bent, weet je helemaal niet wie je bent.

De nevenpersonages, allemaal gestalte gegeven door karakteracteurs (Ian Holm, Roy Scheider...), dienen daarbij als "vijandige agenten", mensen die er belang bij hebben dat hij dat doel van zelfinzicht toch maar niet zou bereiken. Andere schrijvers, die hem als concurrentie beschouwen en schemerige overheidsfiguren die niet willen dat hij aan hun controle ontsnapt. Interzone is duidelijk geen fysieke, maar wel een mentale plaats, de "zone" waarin auteurs verblijven tijdens het schrijven, of anders wel de zone waar een drugroes je naartoe brengt. Sowieso is het een plek waarnaar Bill ontsnapt wanneer de realiteit hem te lelijk wordt - een plek waarnaar hij ontsnapt van zichzelf.

Dat alles is zware kost (en het is ook nog maar het tipje van de ijsberg aan betekenislagen en metaforen die Cronenberg hier verweven heeft). Een mainstream publiek zal hier ongetwijfeld niets aan vinden en inderdaad: het is een pretentieuze film, moeilijk te volgen en uitzonderlijk verwarrend. Maar wie toch de moeite wil doen om zijn weg doorheen dat doolhof aan ideeën te zoeken, krijgt er ook veel voor terug - 'Naked Lunch' is een film met een zeer uitgesproken persoonlijkheid, een film die in niets lijkt op andere prenten. Er wordt fantastisch geacteerd, met name door Weller, die hier een ware tour de force uithaalt, en de gedachten achter de prent, de indringende intelligentie ervan, maken deze bizarre trip toch de moeite waard.
E-mailadres Afdrukken
 
Naked Lunch
USA / 1991
Regie: David Cronenberg
Scenario: David Cronenberg
Met: Peter Weller; Judy David; Ian Holm; Julian Sands; Roy Scheider
Duur: 115 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST