Banner

Lolita

7.0
Dennis Van Dessel - 10 april 2004




De tagline voor 'Lolita' luidde: How did they ever make a movie of Lolita? Een geldige vraag - de roman, geschreven door Russische inwijkeling Vladimir Nabokov, was niet alleen een onverfilmbaar geacht literair meesterwerkje waarin de grenzen van de Engelse taal op een magnifiek poëtische manier werden afgestast, het was ook, in de mening van maar al te veel mensen, een "vettig boekske". Nabokovs verhaal ging over Humbert Humbert, een pretentieuze, charlataneske literatuurprofessor met een voorliefde voor zeer jonge meisjes. Wanneer hij een job krijgt aangeboden in het kleinsteedse Ramsdale, trekt hij in bij Charlotte Haze, een weduwe wiens opvattingen over cultuur beginnen en eindigen bij boekenclubs en andere burgerlijke bijeenkomsten. Humbert voelt niets dan walging voor haar, maar Charlotte heeft wel een twaalfjarige dochter rondlopen - de dochter heet Lo, gewoon Lo, als ze 's ochtends met haar meter 55 in één sok staat. Ze heet Lola in speelkleren. Ze heet Dolly op school. Ze is Dolores op de stippellijn. Maar in Humberts armen is ze altijd Lolita. In het Engels klinkt het mooier dan in het Nederlands - Nabokovs boek behoort tot de allergrootste literatuur die er ooit geproduceerd is.

Humbert besluit te trouwen met de hals over kop verliefd geworden Charlotte, enkel om bij Lolita te kunnen zijn. Wanneer zijn wederhelft omkomt bij een verkeersongeluk, blijft de perverse professor alleen achter met zijn stiefdochter, maar de vraag blijft of Humbert zijn obsessie onder controle heeft, of omgekeerd.

Een dergelijke roman, over pedofilie, was in de jaren vijftig ontoelaatbare kost - Nabokov kon zijn werk enkel in Frankrijk kwijt, bij een uitgever die normaal gezien alleen pornografie publiceerde. Enkele jaren later kwam het omstreden boek dan toch wereldwijd op de markt, maar dat ging dan ook gepaard met een vaak felle controverse. Een filmbewerking leek vanaf het begin onmogelijk. Tot Kubrick een poging ondernam.

Het resultaat is slechts ten dele een verfilming van de roman - het geraamte van de plot wordt wel degelijk gevolgd, en de personages komen allemaal terug, maar de toon van de film ligt helemaal anders. Het melancholieke, poëtische van het boek wordt in de film afgezwakt ten voordele van een meer komische benadering. Dat kan aanvankelijk een verkrachting van het bronmateriaal lijken, maar het blijkt wel degelijk te werken voor de film. Kubrick observeert Humbert Humbert als een rat in een freudiaanse doolhof, die wanhopig probeert om een uitweg te vinden maar er niet in slaagt. En het resultaat is vaak behoorlijk geestig - wanhopige mensen zijn altijd grappig, als ze maar op de juiste manier in beeld worden gebracht.

De Lolita van deze film, gespeeld door Sue Lyon, is veel meer dan in de roman een manipulatrice, die precies weet waar Humbert op uit is en haar stiefvader bijgevolg met groot gemak om haar vinger windt. In de roman is Humbert aanvankelijk enkel uit op seks, tot hij naar het einde toe tot z'n eigen verbazing vaststelt dat hij verliefd op haar is geworden - Humbert gaat ten onder aan z'n eigen menselijkheid. In de film is die verliefdheid haast vanaf het begin duidelijk, en zeker zodra Charlotte uit het verhaal verdwijnt. Daardoor verandert de toon van het werk op een zeer gevoelige manier: Humbert is niet langer die onverbeterlijke, immorele smeerlap van wie we, enkel door de kracht van Nabokovs schrijfstijl, tóch gaan houden. Hij is in de film een tragikomische figuur die achter het meisje van z'n dromen aanloopt (veertien in plaats van twaalf), maar steeds opnieuw een blauwtje loopt. Ja, 'tuurlijk, hij heeft dan wel seks met haar, maar ze houdt niet van hem. Lolita blijft steeds koel, zakelijk, laat er nergens twijfel over bestaan dat ze enkel bij Humbert blijft omdat ze er zelf voordeel uit kan halen. Terwijl dat precies is wat Humbert wil - haar liefde.

Die verschillen tussen roman en film zijn er voor een groot deel ook gekomen omdat het een manier was om door de censuur te geraken met een verhaal dat barstensvol zat met licht ontvlambaar materiaal. Kubrick zelf zei achteraf: "Had ik geweten hoe streng de beperkingen zouden zijn, dan was ik er niet aan begonnen." Dat kan wel zo zijn, maar censuur en andere beperkingen hebben filmmakers ook vaak verplicht tot een soort van creativiteit die we tegenwoordig nog maar weinig tegenkomen. James Mason, die Humbert speelt, schreef in z'n memoires, dat als er ooit een nieuwe verfilming van 'Lolita' zou komen, de seks ongetwijfeld prominent getoond zou worden. En hij had gelijk, eind jaren negentig maakte Adrian Lyne een nieuwe 'Lolita', die het boek hondstrouw volgde, dus ook in het tonen van seksscènes. Die recentere film heeft zelf ook wel z'n kwaliteiten, maar alles tesamen genomen blijft het weinig meer dan het filmen van mooie plaatjes die bij de tekst van het boek passen - de versie van Kubrick is creatiever, origineler. Wie dan toch zou kiezen voor de film van Lyne kan veel beter het boek lezen. Kubrick biedt op z'n minst nog z'n eigen inbreng, zijn eigen blik op seksualiteit en hoe destructief die wel kan zijn.

Die inbreng is niet altijd honderd procent geslaagd - een aantal van de seksuele insinuaties in de dialogen zijn zeer geestig (Charlotte tegen een ander personage wiens broer tandarts is: "My daughter's coming over to his place this week to have a cavity filled."), maar andere zijn dan weer ronduit kinderachtig (Charlotte tegen Humbert: "You couldn't get more peace [piece] anywhere..."). En ook een slapstickscène waarin Humbert samen met een hotelbediende een veldbed open probeert te krijgen, is absoluut niet op z'n plaats in dit soort film.

James Mason is hoe dan ook schitterend als Humbert - als verfijnde Brit straalt hij van nature een soort elegantie uit die bij de rol past, alsof hij steeds al één stapje verder aan het denken is dan de personages om hem heen. Sue Lyon was een veelbesproken keuze als Lolita, voornamelijk omdat ze er al makkelijk zestien, zeventien jaar uitzag - wat bleef er dan nog over van de geperverteerde onschuld waar het allemaal om draaide? Het antwoord is natuurlijk dat de censuur minder bezwaar tegen de film zou maken indien het meisje er ouder uitzag dan ze was - maar ik blijf er toch ook van overtuigd dat Kubricks film gebaat zou hebben bij een jongere hoofdactrice. Shelley Winters speelt Charlotte als een kunstsnob die niet genoeg afweet van het onderwerp om een geloofwaardige kunstsnob te zijn - af en toe gooit ze er lukraak een Frans woord tussen en ze houdt zich zeer zelfbewust met poëzie bezig, zonder echt te begrijpen wat ze leest. Dat soort mensen bestaan nu nog, en worden hier zeer raak getypeerd. De show wordt evenwel gestolen door Peter Sellers als Quilty, Humberts aarstvijanad - een veel ergere pedofiel dan Humbert zelf, die uiteindelijk het hart van Lolita steelt. Even dan toch. Sellers improviseert vaak hilarische dialogen bij elkaar, zet accenten op en onderlijnt de dubbelzinnigheden in het scenario op een onnavolgbare manier. Alleen al zijn acteerprestatie is voldoende om de film te bekijken.

'Lolita' zal wellicht altijd één van de vreemdste literatuurverfilmingen ooit blijven. Een komedie over een man die z'n lul achterna loopt tot hij er definitief aan onderdoor gaat. Humberts fout was niet dat hij seks wilde hebben met Lolita - het was dat hij van haar hield. En dat is het soort van onderwerp waar Stanley Kubrick dus mee kan lachen.

E-mailadres Afdrukken
 
Lolita
USA / 1962
Regie: Stanley Kubrick
Scenario: Vladimir Nabokov; Stanley Kubrick
Met: James Mason; Sue Lyon; Shelley Winters; Peter Sellers
Duur: 152 min.


Advertentie
Banner
Advertentie

TEST