Epidemic




Lars von Triers debuutfilm, ‘The Element of Crime’,
was geen enorm commercieel succes, maar wist internationaal wel
genoeg aandacht te trekken (waaronder een technische prijs op het
Filmfestival van Cannes), om van de jonge Deen een hot
item
te maken. Enfin, naar arthouse-normen dan toch.
Hij en zijn schrijfpartner Niels Vørsel probeerden enkele jaren
lang om een volgend filmproject op poten te zetten, zonder veel
succes, tot von Trier een weddenschap aanging met een hoge pief van
het Deens Filminstituut dat hij een film kon maken voor één miljoen
Kronen (een belachelijk klein bedrag). Het resultaat, dat in 1987
in de zalen kwam, was ‘Epidemic’, één van de vreemdste films uit
von Triers vreemde carrière.

De regisseur en scenarist spelen (een versie van)
zichzelf: von Trier en Vørsel hebben net een script geschreven met
de ronkende titel ‘De Flik en de Hoer’ (een inhoudelijke knipoog
naar ‘The Element of Crime’), en zijn klaar om het in te dienen aan
het Filminstituut, wanneer een computercrash hun arbeid van 18
maanden in een oogwenk teniet doet. De twee schrijvers kunnen zich
hun eigen scenario blijkbaar niet meer herinneren (na er anderhalf
jaar aan gewerkt te hebben) en hebben nog vijf dagen om iets nieuws
te bedenken. Dat wordt ‘Epidemic’, het verhaal van een
idealistische jonge dokter (opnieuw Lars von Trier) die probeert om
een middel te vinden tegen een mysterieuze plaag die Europa
decimeert. Wat de dokter niet beseft, is dat hij zelf de
verspreider van het virus is.

En zo krijgen we dus een film die uit elkaar valt
in twee realiteitslagen: de scènes tussen von Trier en Vørsel
enerzijds, die gefilmd werden op een manier die de Dogma ’95-stijl
anticipeert: op korrelige 16 mm film, zonder professionele crew. De
twee mannen plaatsten gewoon zelf hun camera op een statief, gingen
ervoor staan en speelden de scènes. Wanneer er maar één van hen in
beeld was, hanteerde de andere het toestel, zo simpel was het. De
scènes van de film die von Trier en Vørsel aan het schrijven zijn,
doen meer denken aan de surrealistische, visueel sterk gestileerde
en door Tarkovsky geïnspireerde werkmethodes van ‘The Element of
Crime’. Glossy 35 mm, doordachte kadrages en bewust bizarre beelden
zoals een priester die tot aan z’n kin in water staat, met om zich
heen enkele lijken. Het gebrek aan budget laat zich echter ook in
deze segmenten voelen: het sfeervolle, dystopische set
design
van ‘The Element of Crime’ blijft volledig achterwege.
Von Trier had geen geld om een wereld te creëren zoals in zijn
eerdere film – zelfs geen wereld die uit elkaar aan het vallen is –
en gaat dus zoveel mogelijk in de natuur draaien. We zien rivieren
en grasvelden, maar niet veel meer, wat de intentie van deze
segmenten voor een deel onderuit haalt.

Inhoudelijk is ‘Epidemic’ ongetwijfeld de meest
rommelige film uit von Triers oeuvre. Het basisconcept is
ongetwijfeld afkomstig van de AIDS-epidemie die op dat moment
wereldwijd de ronde deed. Maar voor zover von Trier al een
standpunt heeft over AIDS of eender welke reële epidemie die de
mensheid ooit heeft meegemaakt, houdt hij dat keurig voor zich.
Veel meer dan dat, lijkt de regisseur een statement te willen maken
over het creatieve proces zelf. De scènes in de “echte wereld”
bieden een cynische blik op twee grote kinderen die bier drinken,
sigaretten roken en vooral ongelooflijk veel tijd verspillen aan
onnozelheden, terwijl ze het scenario van een arty farty
kunstfilm schrijven. Ligt het aan mij, of zie ik daar von Trier
stilletjes zijn middenvinger opsteken naar de Filmcommissie en –
bij uitbreiding – naar het publiek dat ‘The Element of Crime’ en
‘Epidemic’ bloedserieus nam? Aan het einde van de prent komt
filmintendant Claes Kastholm Hansen (die zichzelf speelt) het
nieuwe scenario van Von Trier en Vørsel bekijken. Hij krijgt een
synopsis van twaalf pagina’s en – ik verzin niets – een medium dat
onder hypnose wordt gebracht om mentaal teruggevoerd te worden naar
de tijd van de pest. Dat medium begint plots te gillen en er
verschijnen zweren op haar lichaam – ze heeft de epidemie blijkbaar
uit het universum van de film naar de werkelijkheid gehaald. Je
kunt volhouden dat von Trier daar iets zegt over de notie van een
creatief idee als virus – het ultieme virus is een gedachte, en de
regisseur verspreidt dat evenzeer als de dokter (die hij ook speelt
in de film-in-de-film-segmenten) het fysieke virus ronddraagt. Je
kunt het zo interpreteren. Maar ik zou ook de mogelijkheid niet
onderschatten dat von Trier gewoon Hansen eens fameus voor de gek
wilde houden.

Hoe dan ook, een eenduidig thema is er zeker niet,
wat gedeeltelijk verklaard wordt door de improvisatorische
werkmethode van de makers. Von Trier en Vørsel werkten naar
verluidt een dag op voorhand de scènes uit, draaiden die vervolgens
en maakten zich niet al te veel zorgen over samenhang of narratieve
spanning. Geen wonder dan dat ‘Epidemic’ inhoudelijk all over
the place
is, met heel wat scènes die weinig of niets met de
rest van de film te maken hebben. Zo besteden de hoofdpersonages
ongeveer vijf minuten aan de vraag hoe de rode strepen in tandpasta
komen. Vørsel heeft aan het einde van de film een ellendig lange
monoloog over hoe hij zich ooit voordeed als een zestienjarige om
te kunnen corresponderen met een Amerikaans meisje. Een specifieke
reden voor die scènes is er niet, of het moest zijn om de twee
mannen zo infantiel mogelijk te doen lijken – wat perfect mogelijk
is: het past helemaal in von Triers gevoel voor humor om zichzelf
af te beelden als een onnozele kwast die toevallig wel loodzware
arthouse cinema maakt. Wat zegt dat immers over die
cinema, de Filmcommissie die het sponsort en het publiek dat er
naar gaat kijken?

‘Epidemic’ voelt aan als een experimentele
studentenfilm, interessant voor de fans, maar op zichzelf maar
weinig boeiend. Het publiek leek er destijds ongeveer hetzelfde van
te denken: de film werd berucht omdat er in Denemarken welgeteld
900 mensen naar gingen kijken en het was pas veel later, toen Lars
von Triers internationale carrière een hoge vlucht nam, dat hij VHS
en dvd-releases kreeg in het buitenland. Maar zelfs dan wordt
‘Epidemic’ eigenlijk alleen maar vertoond of verspreid voor de
volledigheid; omdat het nu eenmaal een vroeg werk van een
belangrijke regisseur is. Het is dan ook op die voorwaarden dat je
de film moet bekijken.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in