North By Northwest

Het floppen van ‘Vertigo’ bij zowel pers als publiek in 1958 was
dan wel geen zware opdoffer voor de carrière van Alfred Hitchcock
(die zich dankzij zijn reputatie zonder al te veel moeite over de
teleurstelling heen kon zetten en meteen weer een volgende film kon
maken), maar wel voor hem privé. ‘Vertigo’ was zijn meest
persoonlijke prent, en na het mislukken daarvan (lang voor de
herwaardering zou komen) reageerde hij ronduit venijnig. Hij schoof
de schuld zowaar op James Stewart af, die te oud zou zijn geweest
om het jonge volkje te lokken. De twee maakten nooit nog een film
samen. ‘North By Northwest’, die kort na ‘Vertigo’ werd gedraaid en
uitkwam in 1959, was al in ontwikkeling op het moment dat ‘Vertigo’
in productie was, maar voelt op veel manieren toch aan als een
reactie op die eerdere film. Zo eigenzinnig, complex en somber als
‘Vertigo’ was, zo toegankelijk, fris en opgewekt is ‘North By
Northwest’, een vrolijke crowdpleaser die oneindig veel
plezier schept in zijn eigen ongeloofwaardigheid. Alsof Hitchcock
geen risico’s meer wilde nemen en dan maar een film afleverde die
het publiek exact gaf wat het wilde. Met succes: ‘North By
Northwest’ werd één van zijn grootste kaskrakers en is nog steeds
één van zijn evergreens. ‘Vertigo’ is de prent die mensen
noemen als je ze vraagt naar de meest kwalitatieve Hitchcock.
‘North By Northwest’ is degene die meestal vernoemd wordt als je
vraagt naar de leukste.

Cary Grant speelt Roger Thornhill, een reclamemaker die door een
stom toeval door criminelen wordt aanzien voor een FBI-agent. De
gangsters, onder leiding van gentleman-killer Vandamm (James
Mason), proberen Thornhill een kopje kleiner te maken, maar hij
weet te vluchten. De politie wilt hem uiteraard niet geloven en hij
begrijpt ook niet waarom de slechteriken achter hem aanzitten, maar
op die manier begint er wel een chase movie
avant-la-lettre
die eindigt met een knappe climax op Mount
Rushmore.

Die plot is waarschijnlijk één van de meest waanzinnige die
Hitchcock ooit op film heeft gezet – gaandeweg komt er ook nog een
steekpartij binnenin de VN-gebouwen aan te pas, de meest
inefficiënte moordpoging ooit (voer iemand dronken en zet hem dan
achter het stuur van een auto, véél makkelijker dan hem gewoon
buiten westen te slaan), een wel heel toevallige ontmoeting met
love interest Eva Marie Saint op een trein en ga zo maar
door. Het verhaal is louter een excuus om de verschillende set
pieces
aan elkaar te kunnen rijgen, en dreigt nooit een
seconde lang geloofwaardig te worden. Niet dat dat er veel toe
doet: scenarist Ernest Lehman speelt bewust, en met veel gevoel
voor humor in op de nonsensplot. Hoe uitzinniger hij de situaties
maakt, hoe meer hij er zich mee lijkt te amuseren. Hij en Hitchcock
weten hun gezicht nog net in de plooi te houden, maar geven
onderweg wel regelmatig knipoogjes naar het publiek dat niets van
wat ze zien serieus dient te worden genomen.

In die zin is ‘North By Northwest’ een prototype voor de
moderne, zelfrelativerende actiekomedie zoals die vooral tijdens de
jaren tachtig populair zou worden. Een high concept plot
(zakenman wordt aanzien voor geheim agent) geeft aanleiding tot een
rist actie- en achtervolgingsscènes, aangedikt met een luchtig bij
de haren gesleurde romantische subplot. Niemand voor of achter de
camera geeft enig teken het allemaal ernstig te bedoelen en de
dubbelzinnige one-liners vliegen je rond de oren.

Veel heeft het dus allemaal niet te betekenen, maar als zuiver
escapisme kan ‘North By Northwest’ in ieder geval tellen. Ernest
Lehman, één van de meest gerespecteerde scenaristen uit het
Hollywood van die jaren (hij schreef ook de scenario’s voor ‘West
Side Story’ en ‘The Sound of Music’), had een goed oor voor
dialoog, wat aanleiding geeft tot replieken als: I’m a big girl
now.
Antwoord van Grant: Yes, and in all the right
places.
Ook de komische relatie tussen Thornhill en zijn
moeder (Jessie Royce Landis, in het echte leven slechts acht jaar
ouder dan Cary Grant, en dat zie je) levert leuke momenten op.

Die humor wordt perfect afgewisseld met een aantal klassiek
geworden suspensescènes, waaronder de beruchte crop duster
scène,
waarin Grant achterna wordt gezeten door een
sproeivliegtuigje. Hitchcocks oog voor locatie is in ‘North By
Northwest’ beter dan ooit tevoren: er spreekt een soort briljante
eenvoud uit de keuze om de aanval met het vliegtuigje te ensceneren
op een open veld, in volle daglicht, zonder toevluchtsoorden. Alle
normale regels van de suspensecinema (donkere locaties, veel hoeken
en kantjes, beperkt zicht) worden hier omgedraaid om spanning te
puren uit een omgeving die op geen enkele manier dreigend is. Door
ook de VN-gebouwen en Mount Rushmore als locaties te gebruiken,
geeft Hitchcock ons hier ook een vroeg voorbeeld van wat je
location placement kunt noemen, waarin reële monumenten en
bezienswaardigheden worden gebruikt om herkenning op te wekken bij
de kijker (en eventueel om de uitbaters van die bezienswaardigheden
ten dienste te zijn). Meest schaamteloze voorbeeld hiervan tot nu
toe is waarschijnlijk ‘National Treasure’, waarin de
hoofdpersonages continu over en weer hollen als door een 3-D
brochure van schoon Amerika. In ‘North By Northwest’ blijft die
location placement beperkt tot het functionele (voor de
plot en de sfeer van de film), waardoor het juist toevoegt aan de
spanning. Het publiek (toch zeker een Amerikaans publiek) weet hoe
hoog Mount Rushmore is en hoe goed bewaakt de VN gebouwen zijn.
Introduceer dan de mogelijkheid om van die berg af te donderen of
in die gebouwen een moord te zien gebeuren, en de emotionele waarde
van die scènes wordt meteen een pak intenser.

Cary Grant is een degelijke leading man, die zijn
vertolking, in overeenstemming met het scenario, oppervlakkig maar
plezierig maakt. Hij graaft nooit diep, op z’n minst gedeeltelijk
omdat er niet veel diepgang te vinden is, maar amuseert zich
duidelijk prima en gooit zijn ervaring van de screwball
comedies
in de strijd om de komische timing van de film te
dienen. Eva Marie Saint is oké, zij het niet echt memorabel, als
vrouwelijke heldin en James Mason voert zijn moeiteloos charmante
nummertje op als glad evil mastermind – zo eentje die
onder geen enkel beding zijn handen vuil maakt en zelfs zijn eigen
verlies aan het einde ondergaat zonder een spier te vertrekken of
zijn ironische gevoel voor humor te verliezen.

‘North By Northwest’ is een pretentieloze film, die hier en daar
wel te lijden heeft aan een wat al te nadrukkelijke structuur – de
hele prent wordt in principe gezien door de ogen van Thornhill,
behalve één scène, waarin de hele plot wordt uitgelegd in een
weinig overtuigende dialoog tussen enkele CIA-agenten. Vanuit wiens
perspectief zien we die scène eigenlijk? Die van de regisseur
natuurlijk, en die van een scenarist die anders niet wist hoe hij
de clou van zijn film moest duidelijk maken. Dat soort scènes
getuigen van weinig narratieve gratie, maar vallen ook weer in het
niets tegenover de loutere amusementswaarde van de prent. Dit is
Hitchcocks blockbuster, specifiek gemaakt om het publiek
te dienen met alles wat ze toen al graag hadden (en nu nog steeds):
grote sterren, veel humor, veel actie en een plot waar je niet te
veel bij hoeft na te denken. De verschillen tussen ‘North By
Northwest’ en ‘Vertigo’ zijn zo immens dat het bijna lijkt alsof
een ander mens de twee films gemaakt heeft, en misschien was ook
wel zo – vanuit zuivere woede en verbittering omdat het publiek hem
niet wilde volgen in zijn obsessies, maakte hij één van zijn meest
luchtige, grappige films.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in